Shloka 5
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा—व्यासोपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and Vyāsa’s Counsel
उन्हें इस प्रकार अचेत होकर भूमिपर गिरा देख सभी भाई-बन्धु, व्यासजी, विदुर, संजय, सुहृदगण तथा जो विश्वसनीय द्वारपाल थे, वे सभी शीतल जलके छींटे देकर ताड़के पंखोंसे हवा करने और उनके शरीरपर हाथ फेरने लगे। उस बेहोशीकी अवस्थामें वे बड़े यत्नके साथ धृतराष्ट्रको होशमें लानेके लिये देरतक आवश्यक उपचार करते रहे || २-- ४।। अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञों महीपति: । विललाप चिरं काल पुत्राधिभिरभिप्लुत:,तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् राजा धृतराष्ट्रको चेत हुआ और वे पुत्रोंकी चिन्तामें डूबकर बड़ी देरतक विलाप करते रहे
atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥ | vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhir abhiplutaḥ ||
Vendo-o assim caído no chão, inconsciente, todos os parentes—Vyāsa, Vidura, Sañjaya, os amigos e os porteiros de confiança—aspergiram-no com água fresca, abanaram-no com leques de folhas de palmeira e passaram as mãos por seu corpo. Naquele desmaio, por muito tempo se empenharam, com grande esforço, nos cuidados necessários para trazer Dhṛtarāṣṭra de volta aos sentidos. Depois, passado longo tempo, o rei recobrou a consciência; e, submerso na dor por seus filhos, lamentou-se por muito tempo.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological aftermath of adharma-driven conflict: attachment and partiality culminate in irreversible loss, and the mind, once flooded by grief, struggles to return to steadiness. It implicitly points to the Mahābhārata’s recurring warning that unchecked familial attachment and moral blindness lead to suffering.
Dhṛtarāṣṭra, having earlier fallen unconscious in sorrow, finally regains awareness after a long time. On waking, he remains consumed by anxiety and grief for his sons and continues lamenting for an extended period.