Shloka 25
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
राजन! जो बोलनेमें कुशल, शौर्यसम्पन्न, प्रत्येक बातको ठीक-ठीक समझनेमें निपुण, कुलीन, सत्त्वयुक्त, संकेत समझनेवाले, निष्ठरतासे रहित (दयालु), देश और कालके विधानको जाननेवाले तथा स्वामीके कार्य एवं हितकी सिद्धि चाहनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको सदा सभी प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये मन्त्री बनाना चाहिये ।। हीनतेजो$भिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्,तेजोहीन मन्त्रीके सम्पर्कमें रहनेवाला राजा कभी कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर सकता। वैसा मन्त्री सभी कार्योंमें अवश्य ही संशय उत्पन्न कर देता है
rājan! yo vaktum kuśalaḥ śauryasampannaḥ pratyekaṃ vākyaṃ yathāvat pratipattum nipuṇaḥ kulīnaḥ sattvayuktaḥ saṅketa-jñaḥ anṛśaṃsya-yuktaḥ deśa-kāla-vidhijñaḥ svāminaḥ kārya-hita-siddhi-kāmaś ca bhavet, tādṛśān puruṣān sarvadā sarvaprayojana-siddhaye mantriṇaḥ kuryāt. hīna-tejo’bhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati; avaśyaṃ janayaty eva sarva-karmasu saṃśayam.
Bhīṣma diz: “Ó Rei, deve-se sempre nomear como ministros homens hábeis na palavra, dotados de bravura, precisos em compreender cada assunto, de linhagem nobre, firmes e íntegros, capazes de captar sinais e intenções, compassivos (livres de crueldade), conhecedores do que convém ao lugar e ao tempo, e empenhados em realizar as tarefas e o bem-estar do soberano. Tais homens trazem êxito a todo propósito. Mas o rei que convive com um ministro de brilho diminuído jamais alcança decisão firme sobre o que deve ou não deve ser feito; esse ministro inevitavelmente semeia dúvida em toda empreitada.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s success depends heavily on the quality of counsel: appoint ministers who are brave, discerning, compassionate, context-aware (place and time), and devoted to the ruler’s welfare; avoid weak or ineffectual counselors who generate indecision and doubt.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma teaches the king (Yudhiṣṭhira) how to choose ministers and warns that association with a low-energy, incompetent minister undermines decisive governance.