Shloka 25
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तब समस्त प्रजाओंने मनुसे कहा--“महाराज! आप डरें मत। पाप तो उन्हींको लगेगा, जो उसे करेंगे। हमलोग आपके कोशकी वृद्धिके लिये प्रति पचास पशुओंपर एक पशु आपको दिया करेंगे। इसी प्रकार सुवर्णका भी पचासवाँ भाग देते रहेंगें। अनाजकी उपजका दसवाँ भाग करके रूपमें देंगे। जब हमारी बहुत-सी कन्याएँ विवाहके लिये उद्यत होंगी, उस समय उनमें जो सबसे सुन्दरी कन्या होगी, उसे हम शुल्कके रूपमें आपको भेंट कर देंगे ।। मुखेन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्या: प्रधानत: । भवन्तं तेडनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवता:,'जैसे देवता देवराज इन्द्रका अनुसरण करते हैं, उसी प्रकार प्रधान-प्रधान मनुष्य अपने प्रमुख शस्त्रों और वाहनोंके साथ आपके पीछे-पीछे चलेंगे
bhīṣma uvāca—rājan! tataḥ samastāḥ prajā manum ūcuḥ—“mahārāja! mā bhaiṣīḥ. pāpaṁ tu teṣām eva bhaviṣyati ye tat kariṣyanti. vayaṁ tava kośasya vṛddhyartham pratyekaṁ pañcāśat-paśuṣu ekaṁ paśuṁ tubhyaṁ dāsyāmaḥ. evam eva suvarṇasyāpi pañcāśattamaṁ bhāgaṁ dāsyāmaḥ. dhānyasyotpādasya daśamaṁ bhāgaṁ kara-rūpeṇa dāsyāmaḥ. yadā ca asmākaṁ bahvyaḥ kanyā vivāhārtham udyatā bhaviṣyanti, tadā tāsāṁ yā sarva-sundarī kanyā sā śulka-rūpeṇa tubhyaṁ upahariṣyāmaḥ. mukhena śastra-patreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ, bhavantaṁ te ’nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ.”
Bhīṣma disse: “Ó Rei, então todo o povo disse a Manu: ‘Grande Rei, não temas. O pecado recairá apenas sobre aqueles que praticarem o mal. Para o aumento do teu tesouro, dar-te-emos um animal de cada cinquenta; do mesmo modo, continuaremos a dar a quinquagésima parte do ouro. Do produto dos grãos, daremos a décima parte como imposto. E quando muitas de nossas filhas estiverem prontas para o casamento, a mais bela dentre elas nós te apresentaremos como śulka (preço nupcial). Além disso, os homens mais eminentes, munidos de suas principais armas e apetrechos, te seguirão—assim como os deuses seguem Mahendra (Indra).’”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames kingship as a moral and economic contract: the people authorize the ruler and sustain the treasury through fixed shares (cattle, gold, grain) in exchange for protection and order, while insisting that moral blame (pāpa) belongs to the actual wrongdoers, not automatically to the king.
Bhishma recounts how the subjects address Manu, reassuring him and proposing concrete revenues—one animal per fifty, a fiftieth of gold, and a tenth of grain as tax—along with political support: leading men will follow him armed, like the gods follow Indra, thereby establishing Manu’s effective sovereignty.