Shloka 38
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
bāla! tvaṃ sadā sarvataḥ kṣamāśīlo naiva bhavitum arhasi; yataḥ kṣamāśīlaḥ hastīva komala-svabhāvo rājā anyān bhīṣayituṃ aśakyaḥ san adharmasya prasāre eva sahāyakaḥ bhavati. bārhaspatye ca śāstre ca śloko nigaditaḥ purā; asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu.
Bhishma disse: “Meu filho, não deves permanecer sempre e em toda situação apenas indulgente. Pois um rei de natureza branda—como um elefante paciente—não consegue inspirar temor aos que praticam o adharma; e, por não poder refrear os outros, acaba por ajudar a difusão da injustiça. De fato, sobre este mesmo ponto recita-se um antigo verso no tratado de Bārhaspatya. Ó grande rei, escuta enquanto o declaro.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Forgiveness is a virtue, but a ruler must not practice it indiscriminately; excessive forbearance can embolden wrongdoing and thereby assist the spread of adharma. Effective kingship requires the capacity to deter and restrain.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira and warns him against constant, universal forgiveness. He then introduces an old supporting verse from the Bārhaspatya tradition to reinforce the point.