Shloka 75
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
यतोऊहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात् त्रिगुणो महान् | तस्मात् परतरो यो सौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पित:,'पूर्वकालमें अव्यक्त प्रकृतिसे जो त्रिगुणात्मक महान् अहंकार प्रकट हुआ था, उससे अत्यन्त परे जिसकी स्थिति है, वह समष्टि चेतन क्षेत्रज्ञ माना गया है
yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān | tasmāt parataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ ||
Da Prakṛti não manifesta (avyakta), o grande princípio—tríplice pelos três guṇas—desdobrou-se primeiro como o ‘eu’ (ahaṃkāra). Contudo, para além disso ainda se ergue um cuja condição é superior: ele é concebido como o Conhecedor universal e consciente do Campo (kṣetrajña).
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes levels of reality: from unmanifest Prakṛti arises the guṇa-based cosmic principle and the ‘I’-sense, but beyond these evolutes is the higher conscious principle—the universal kṣetrajña—identified as the true knower and basis of experience.
Vaiśampāyana continues a doctrinal exposition in Śānti Parva, presenting a Sāṅkhya-like account of cosmic emergence and then pointing beyond material principles to the supreme conscious knower (kṣetrajña) as the culminating reference point for understanding self and liberation.