Shloka 30
अश्वशिरो-आख्यानम्
Aśvaśiras / Hayaśiras Narrative: Retrieval of the Vedas
यत् तत् सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थश्व सर्वभूतैश्न॒ वर्जितम् ।। २९, ।। स हान्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्नेति कथ्यते | त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्वेति कल्पित:,जो सूक्ष्म, अज्ञेय, अव्यक्त, अचल और ध्रुव है, जो इन्द्रियों, विषयों और सम्पूर्ण भूतोंसे परे है, वही सब प्राणियोंका अन्तरात्मा है; अतः क्षेत्रज् नामसे कहा जाता है, वही त्रिगुणातीत तथा पुरुष कहलाता है। उसीसे त्रिगुणमय अव्यक्तकी उत्पत्ति हुई है। द्विजश्रेष्ठ! उसीको व्यक्तभावमें स्थित, अविनाशिनी अव्यक्त प्रकृति कहा गया है
yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam | indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam || sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajña iti ca kathyate | triguṇavyatirikto vai puruṣa iti kalpitaḥ ||
Nārada disse: Essa Realidade é sutil, além do conhecimento comum, não manifesta (avyakta), imóvel e constante—transcendendo os sentidos, seus objetos e todos os seres—e, ainda assim, habita como o Si interior de cada criatura. Por isso é chamada o Conhecedor do Campo (kṣetrajña). Por estar além das três guṇas, também é concebida como Puruṣa. Este ensinamento situa a vida ética no discernimento: o verdadeiro Si não é o complexo corpo-mente mutável, mas a testemunha firme além das qualidades; e a libertação está em reconhecer essa distinção.
नारद उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the true Self is the subtle, unmanifest, unchanging reality beyond senses and all objects; as the indwelling witness it is called kṣetrajña, and because it transcends sattva-rajas-tamas it is termed puruṣa. Ethical and spiritual clarity arises from distinguishing this Self from the changing body-mind.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and metaphysics, Nārada is explaining to his listener the nature of the highest principle: the inner Self of all beings, described through philosophical epithets (avyakta, dhruva, kṣetrajña, puruṣa) to guide contemplation and discernment.