नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
चलां तु प्रकृतिं प्राहु: कारणं क्षयसर्गयो: । आक्षेपसर्गयो: कर्ता निश्चल: पुरुष: स्मृत:
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣaya-sargayoḥ | ākṣepa-sargayoḥ kartā niścalāḥ puruṣaḥ smṛtaḥ ||
Yājñavalkya disse: “Prakṛti é chamada ‘móvel’ (mutável), pois é a base causal tanto da dissolução quanto da criação. O Puruṣa, porém, é lembrado como ‘imóvel’—o agente no que toca à projeção e à manifestação—permanecendo inalterado enquanto ocorrem os processos de criação e recolhimento.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
The verse distinguishes two principles: Prakṛti is changeful and serves as the causal ground for creation and dissolution, while Puruṣa is essentially unmoving/unchanging, associated with agency in manifestation without itself undergoing transformation.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya explains a Sāṅkhya-style framework to clarify how cosmic processes (sṛṣṭi and pralaya) relate to the material principle (Prakṛti) and the conscious principle (Puruṣa).