Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्ें तथैव च,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca | vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca ||
Yājñavalkya disse: “Som, tato, forma, sabor e odor; e também a fala, as duas mãos, os dois pés, o ânus e o órgão de geração—assim são enumerados. Agora ouve de mim também o relato das modificações (vikāras): o ouvido, a pele, o olho, a língua e, em quinto, o nariz—juntamente com som, tato, forma, sabor, odor, fala, mãos, pés, o órgão de geração e o ânus.” Neste ensinamento, o sábio classifica os constituintes da experiência encarnada para cultivar discernimento e desapego, conduzindo o ouvinte ao autodomínio e à libertação, e não à identificação com os sentidos e suas funções.
याज़्ञवल्क्य उवाच
The verse classifies the sense-objects and organs of action as enumerated constituents, then points to their ‘modifications’ (vikāras). The purpose is discriminative knowledge: recognizing bodily and sensory functions as components of nature rather than the Self, fostering detachment and progress toward mokṣa.
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) by listing categories of embodied experience—sense-objects and action-organs—and then transitioning to explain their derivative manifestations, continuing a systematic philosophical exposition.