Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिग्गुणै: । स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते
jñātvā sattvaguṇaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ | svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite
Bhīṣma disse: “Tendo compreendido o corpo como caracterizado pela qualidade de sattva e envolto pelos dezesseis constituintes, e tendo discernido também tanto a disposição inata (svabhāva) quanto a consciência (cetanā) como residentes no corpo e dele dependentes, deve-se prosseguir com entendimento correto acerca do Si e da conduta.” O ensinamento aponta para a clareza ética: saber o que em nós é condicionado (constituintes e tendências corporais) e o que é a luz da consciência, para cumprir o dever sem confundir o Si com o corpo.
भीष्म उवाच
Discernment: understand the body as a compound of constituents and guṇas, recognize innate tendencies (svabhāva), and distinguish these from consciousness (cetanā). This clarity supports ethical action (dharma) without mistaking bodily conditioning for the true self.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical guidance to Yudhiṣṭhira, explaining how knowledge of the body’s constitution and the presence of consciousness within embodied life leads to right understanding and steadiness in conduct.