कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
तत् तेरहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
tad etad ahaṃ sampravakṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi | yat tu sammohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet | apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhāryatām ||
Vyāsa disse: “Agora explicarei o que me perguntas. Quando surge um estado ligado à ilusão—no qual o objeto se torna indistinto, o raciocínio não consegue alcançá-lo e ele não pode ser conhecido com clareza—deve-se entender que é tamas (a qualidade da escuridão e da inércia) em ação.”
व्यास उवाच
Vyāsa gives a diagnostic mark of tamas: when delusion dominates so that the object becomes unclear, reasoning cannot function effectively, and clear knowledge does not arise, one should recognize the predominance of tamas-guṇa.
In a didactic exchange in the Śānti Parva, Vyāsa responds to a question by outlining a principle of inner discernment—how to identify a tamasic mental state by its confusion, obscurity, and incapacity for clear understanding.