Shloka 4
कर्मविद्या-भेदः
Karma–Vidyā Distinction: Paths of Bondage and Release
Devanagari script
ततः प्रलीने सर्वस्मिन् स्थावरे जड़मे तथा । निर्वक्षा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठठत्,तदनन्तर स्थावर-जंगम सम्पूर्ण प्राणियोंक लीन हो जानेपर तृण और वृक्षोंसे रहित हुई यह भूमि कछुएकी पीठ-सी दिखायी देने लगती है
Transliteration
tataḥ pralīne sarvasmin sthāvare jaḍame tathā | nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmir dṛśyate kūrmapṛṣṭhavat ||
Translation
Disse Vyāsa: Quando tudo se dissolve—tanto o imóvel quanto o inerte—então a terra, sem árvores e despojada de relva, parece o dorso de uma tartaruga. O verso evoca a gravidade ética da dissolução cósmica: toda vida encarnada e seus suportes são transitórios, e a estabilidade aparente do mundo pode desaparecer quando chega o tempo do recolhimento.
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
प्रलीनेhaving dissolved/merged
प्रलीने:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्र-ली (धातु) → प्रलीन (कृदन्त)
FormNeuter, Locative, Singular
सर्वस्मिन्in everything, in all
सर्वस्मिन्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative, Singular
स्थावरेin the immobile (creation)
स्थावरे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootस्थावर (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative, Singular
जडमेin the inert/insentient
जडमे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootजड (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative, Singular
तथाand likewise, also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
निर्वक्षाtreeless
निर्वक्षा:
Karta
TypeAdjective
Rootनिर्वक्ष (निः + वृक्ष) (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
निस्तृणाgrassless
निस्तृणा:
Karta
TypeAdjective
Rootनिस्तृण (निः + तृण) (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
भूमिःthe earth, ground
भूमिः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
दृश्यतेis seen, appears
दृश्यते:
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
FormPresent, Atmanepada (passive sense), Third, Singular
कूर्मपृष्ठवत्like the back of a tortoise
कूर्मपृष्ठवत्:
TypeAdjective
Rootकूर्मपृष्ठवत् (कूर्म + पृष्ठ + वत्)
Speaker
व्यास उवाच
Characters & Entities
V
VyāsaB
bhūmi (earth)K
kūrma (tortoise)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes