Shloka 12
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं च रजसि स्थितम् । ज्ञानाधिष्ठानमव्यक्तं बुद्धयहड्कारलक्षणम्,तमोगुणमें स्थित रजोगुण तथा रजोगुणमें स्थित सत्त्वमुण जब रजोगुण-तमोगुणमें स्थित हो जाता है और सत्त्वगुण रजोगुणमें स्थित हो जाता है, तब ज्ञानका अधिष्ठानभूत अव्यक्त आत्मा बुद्धि और अहंकारसे युक्त हो जाता है
rajas-tamasi paryastaṃ sattvaṃ ca rajasi sthitam | jñānādhiṣṭhānam avyaktaṃ buddhya-haṅkāra-lakṣaṇam ||
Bhishma disse: Quando o rajas é lançado ao tamas, e o sattva vem repousar no rajas, então o Si mesmo não manifesto—fundamento do conhecimento—passa a ser marcado pelos instrumentos do intelecto (buddhi) e do ego (ahaṃkāra). Nessa condição, a clareza já não é soberana: a compreensão é filtrada pelo desejo inquieto e pela inércia obscurecedora, e o sentido de “eu” e “meu” começa a dominar o discernimento.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse explains how the interplay of the three guṇas affects cognition: when tamas and rajas dominate, even the basis of knowledge (the unmanifest principle) appears conditioned through buddhi (intellect) and ahaṅkāra (ego), so discernment becomes colored by agitation and delusion rather than pure clarity.
In the Śānti Parva’s instruction on inner discipline and metaphysical analysis, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira about the guṇas and the structure of experience, describing how shifts in sattva, rajas, and tamas shape the mind’s functioning and the rise of ego-centered understanding.