Shloka 40
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
न सामदण्डोपनिषत् प्रशस्यते । नमार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा | न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूय: प्रकृते्विचारणा,शत्रुके प्रति सामनीतिका प्रयोग अच्छा नहीं माना जाता, बल्कि गुप्तरूपसे दण्डनीतिका प्रयोग ही श्रेष्ठ समझा जाता है। शत्रुओंके प्रति न तो कोमलता और न उनपर आक्रमण करना ही सदा ठीक माना जाता है। उनकी खेतीको चौपट करना तथा वहाँके जल आदिमें विष मिला देना भी अच्छा नहीं है। इसके सिवा, सात प्रकृतियोंपर विचार करना भी उपयोगी नहीं है (उसके लिये तो गुप्त दण्डका प्रयोग ही श्रेष्ठ है)
na sāma-daṇḍopaniṣat praśasyate | na mārḍavaṁ śatruṣu yātrikaṁ sadā | na sasyaghāto na ca saṅkarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛti-vicāraṇā |
Bhīṣma disse: “Não é louvada uma política que misture conciliação com punição aberta. Tampouco a brandura para com os inimigos é sempre um bom caminho; porém o ataque constante também não é invariavelmente correto. Arruinar as colheitas do adversário e recorrer a atos traiçoeiros, como envenenar suas águas, igualmente não é recomendável. E, nessa situação, pouco adianta deliberar repetidas vezes sobre os elementos do Estado; antes, medidas punitivas discretas e bem direcionadas são tidas como superiores contra o inimigo.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma advises that neither perpetual softness nor perpetual aggression is universally right in dealing with enemies. He rejects openly mixing conciliation with punishment as a praised policy, condemns unethical tactics like destroying crops and poisoning resources, and recommends discreet, targeted punitive action rather than endless theoretical deliberation.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma is teaching Yudhiṣṭhira principles of governance and enemy-policy. This verse focuses on practical and ethical limits in statecraft: what kinds of measures are not commendable and what kind of restrained, concealed coercion may be preferable in confronting hostile powers.