Shloka 21
कर्णवधोत्तरं शल्य-दुर्योधनसंवादः
Aftermath of Karṇa’s Fall: Śalya’s Address to Duryodhana
मध्ये कुरूणां सुहृदां च मध्ये ये चाप्यन्ये योद्धुकामा: समेता: । “श्रीकृष्ण! मैं कौरवों, सुह्दों तथा अन्य जो लोग युद्धकी इच्छासे एकत्र हुए हैं, उन सबके बीचमें आज सूतपुत्र कर्णके अधीन हो गया। मेरे जीवनको धिक््कार है ।। (एकस्तु मे भीमसेनो5द्य नाथो येनाभिपन्नो5स्मि रणे महाभये । विमोच्य मां चापि रुषान्वितस्ततः शरेण तीक्ष्णेन बिभेद कर्णम् ।। “आज एकमात्र भीमसेन ही मेरे रक्षक हैं, जिन्होंने महान् भयदायक संग्राममें सब ओरसे मेरी रक्षा की है। उन्होंने मुझे संकटसे मुक्त करके अपने पैने बाणसे कर्णको बींध डाला था। त्यक्त्वा प्राणान् समरे भीमसेन- श्वक्रे युद्ध कुरुभि: समेतैः । गदाग्रहस्तो रुधिरो क्षिताडु- श्वुरन् रणे काल इवान्तकाले ।। असौ हि भीमस्य महान् निनादो मुहुर्मुहु: श्रूयते धार्तराष्ट्रै: ।।) 'भीमसेनका शरीर खूनसे नहा उठा था। फिर भी वे हाथमें गदा लेकर प्रलयकालके यमराजकी भाँति रणभूमिमें विचरते थे और प्राणोंका मोह छोड़कर समरांगणमें एकत्र हुए कौरवोंके साथ युद्ध करते थे। धृतराष्ट्रके पुत्रोंके साथ युद्ध करते हुए भीमसेनका वह महान् सिंहनाद बारंबार सुनायी दे रहा है। यदि सम जीवेत् स भवेन्निहन्ता महारथानां प्रवरो रथोत्तम: । तवाभिमन्युस्तनयोड्द्य पार्थ न चास्मि गन्ता समरे पराभवम्
sañjaya uvāca |
madhe kurūṇāṁ suhṛdāṁ ca madhe ye cāpy anye yoddhukāmāḥ sametāḥ |
“śrīkṛṣṇa! ahaṁ kauravānāṁ suhṛdāṁ tathānyeṣāṁ ca yuddhecchayā sametānāṁ sarveṣāṁ madhye ’dya sūtaputra-karṇasyādhīno ’bhavam | dhig me jīvitam ||
ekaḥ tu me bhīmaseno ’dya nātho yenābhipanno ’smi raṇe mahābhaye |
vimocya māṁ cāpi ruṣānvitastataḥ śareṇa tīkṣṇena bibheda karṇam ||
tyaktvā prāṇān samare bhīmasenaḥ śakre yuddhaṁ kurubhiḥ sametaiḥ |
gadāgrahastaḥ rudhiro kṣitāḍuḥ śvuran raṇe kāla ivāntakāle |
asau hi bhīmasya mahān ninādo muhur muhuḥ śrūyate dhārtarāṣṭraiḥ ||
yadi saṁ jīvet sa bhaven nihantā mahārathānāṁ pravaro rathottamaḥ |
tavābhimanyustanayo ’dya pārtha na cāsmi gantā samare parābhavam ||”
Sañjaya disse: “No meio dos Kurus, no meio dos amigos e no meio dos outros guerreiros reunidos com desejo de lutar—ó Kṛṣṇa—hoje vi-me levado ao poder de Karṇa, o filho do cocheiro. Vergonha da minha vida! Hoje Bhīmasena foi o meu único protetor. Naquela grande e terrível batalha, ele me resguardou por todos os lados; depois, libertando-me do perigo e tomado de ira, traspassou Karṇa com uma flecha afiada. Embora encharcado de sangue, Bhīma movia-se pelo campo com a maça na mão como a Morte no fim dos tempos, lançando fora todo apego à vida e combatendo os Kurus reunidos. Repetidas vezes os filhos de Dhṛtarāṣṭra ouviram o seu poderoso brado de leão. Se sobreviver, tornar-se-á um matador—o mais eminente entre os grandes guerreiros de carro, um combatente supremo. Ó Pārtha, teu neto, o filho de Abhimanyu, vive hoje; e eu não irei à derrota nesta batalha.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights battlefield dharma as protection of comrades and steadfast courage: Bhima’s fierce resolve saves an ally, while Sanjaya’s self-reproach underscores the moral weight of dependence, honor, and survival amid catastrophic violence.
Sanjaya reports that he was overwhelmed by Karna but was rescued by Bhima, who—enraged—struck Karna with a sharp arrow and continued to roam the field blood-soaked with mace in hand, roaring repeatedly. Sanjaya adds that Abhimanyu’s son (Parikshit) is alive and expresses confidence against defeat.