Shloka 23
विकर्ण: सहदेवेन चित्रसेन: शिखण्डिना,द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना । प्रजानाथ! विकर्ण सहदेवके साथ और चित्रसेन शिखण्डीके साथ भिड़ गये। मत्स्यदेशीय योद्धाओंने दुर्योधन और शकुनिका सामना किया। ट्रपद, चेकितान और महारथी सात्यकि--ये अश्वत्थामासहित महामना द्रोणसे भिड़ गये || २१-२२ है ।। कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ कृपाचार्य और कृतवर्मा--इन दोनोंने धृष्टद्युम्मपर धावा किया। इस प्रकार अपने-अपने घोड़ोंको आगे बढ़ाकर तथा हाथी एवं रथोंको घुमाकर समस्त सैनिक सब ओर युद्ध करने लगे
sañjaya uvāca |
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā |
droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā ||
kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭadyumnam abhidrutau |
Sañjaya disse: Vikarṇa travou combate com Sahadeva, e Chitrasena enfrentou Śikhaṇḍin. Droṇa, de grande alma, juntamente com seu filho, também avançou para o tumulto da luta. E Kṛpa e Kṛtavarmā investiram diretamente contra Dhṛṣṭadyumna. Assim, quando cada guerreiro incitou seus cavalos e fez girar elefantes e carros de guerra para tomar posição, todo o exército ficou enredado em batalha por todos os lados — imagem do ímpeto implacável da guerra, em que rivalidades pessoais e deveres jurados conduzem os homens a encontros fatais.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s ethical tension: warriors act under vows, loyalties, and the kṣatriya code, yet the collective rush into combat shows how dharma in war becomes complex—duty-driven action can still lead to widespread suffering and irreversible outcomes.
Sanjaya reports specific pairings and charges on the battlefield: Vikarṇa fights Sahadeva, Chitrasena fights Śikhaṇḍin, Droṇa fights along with his son (Aśvatthāman), and Kṛpa with Kṛtavarmā rushes at Dhṛṣṭadyumna, as the wider army wheels horses, elephants, and chariots into all-around engagement.