Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)

ततः स तूर्ण रुधिरोदफेनां कृत्वा नदीमाशु रणे रिपूणाम्‌ । जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो महारथं पार्थमदीनसत्त्व:,तदनन्तर उदार शक्तिशाली भीष्मने रणभूमिमें तुरंत ही शत्रुओंके रक्तरूपी जल एवं फेनसे भरी नदी बहाकर सुभद्राकुमार अभिमन्युको टालकर महारथी अर्जुनपर आक्रमण किया स प्रगृह्म महाघोरं निस्त्रिंशवरमायसम्‌ । पदातिस्तूर्णमानर्च्छद्‌ रथस्थं पुरुषर्षभ: तब पुरुषश्रेष्ठ शलपुत्र तुरंत ही एक अत्यन्त भयंकर लोहेकी बनी हुई बड़ी तलवार हाथमें ले पैदल ही रथपर बैठे हुए पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्मनकी ओर चला

tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ kṛtvā nadīm āśu raṇe ripūṇām | jagāma saubhadram atītya bhīṣmo mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ || sa pragṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaram āyasam | padātis tūrṇam ānarcched rathasthaṃ puruṣarṣabhaḥ ||

Disse Sañjaya: Então Bhīṣma, veloz e de ânimo incansável, fez do sangue inimigo—espumante na batalha—um rio que logo corria, e, passando além de Saubhadra (Abhimanyu), avançou para enfrentar o grande guerreiro de carro Pārtha (Arjuna). Empunhando uma espada de ferro, terrível e excelente, aquele touro entre os homens arremeteu a pé contra o guerreiro postado num carro.

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
TypeIndeclinable
Rootतूर्णम्
रुधिर-उद-फेनाम्filled with blood-water and foam
रुधिर-उद-फेनाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootरुधिरोदफेन
FormFeminine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving made
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formक्त्वा (absolutive), Active
नदीम्a river
नदीम्:
Karma
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Accusative, Singular
आशुswiftly
आशु:
TypeIndeclinable
Rootआशु
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormMasculine, Locative, Singular
रिपूणाम्of enemies
रिपूणाम्:
TypeNoun
Rootरिपु
FormMasculine, Genitive, Plural
जगामwent, advanced
जगाम:
TypeVerb
Rootगम्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
सौभद्रम्the son of Subhadrā (Abhimanyu)
सौभद्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootसौभद्र
FormMasculine, Accusative, Singular
अतीत्यhaving passed beyond, bypassing
अतीत्य:
TypeVerb
Rootअति-इ
Formल्यप् (absolutive), Active
भीष्मःBhīṣma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
महा-रथम्the great chariot-warrior
महा-रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Accusative, Singular
पार्थम्Pārtha (Arjuna)
पार्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
अदीन-सत्त्वःone whose courage is not depressed (undaunted)
अदीन-सत्त्वः:
Karta
TypeAdjective
Rootअदीनसत्त्व
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रगृह्यhaving seized, taking up
प्रगृह्य:
TypeVerb
Rootप्र-ग्रह्
Formल्यप् (absolutive), Active
महा-घोरम्very terrible
महा-घोरम्:
TypeAdjective
Rootमहाघोर
FormMasculine, Accusative, Singular
निस्त्रिंश-वरम्an excellent sword
निस्त्रिंश-वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिस्त्रिंशवर
FormMasculine, Accusative, Singular
आयसम्made of iron
आयसम्:
TypeAdjective
Rootआयस
FormMasculine, Accusative, Singular
पदातिःa foot-soldier (on foot)
पदातिः:
Karta
TypeNoun
Rootपदाति
FormMasculine, Nominative, Singular
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
TypeIndeclinable
Rootतूर्णम्
अनर्च्छत्approached, went toward
अनर्च्छत्:
TypeVerb
Rootऋच्छ् (आ-ऋच्छ्)
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
रथ-स्थम्standing on a chariot, chariot-seated
रथ-स्थम्:
Karma
TypeAdjective
Rootरथस्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
पुरुष-ऋषभःbull among men, best of men
पुरुष-ऋषभः:
Karta
TypeNoun
Rootपुरुषर्षभ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīṣma
A
Abhimanyu (Saubhadra)
A
Arjuna (Pārtha)
B
battlefield (raṇa)
R
river (nadī) of blood
I
iron sword (āyasa nistriṃśa)
C
chariot (ratha)

Educational Q&A

The verse highlights the kṣatriya ethos of steadfast courage and decisive action in war, while also underscoring the Mahābhārata’s ethical tension: heroic duty is pursued amid terrifying, dehumanizing violence (the ‘river of blood’), inviting reflection on the cost of righteous conflict.

Sañjaya describes Bhīṣma’s rapid advance: he cuts through enemies so fiercely that the battlefield is likened to a foaming river of blood. He bypasses Abhimanyu and moves to engage Arjuna, taking up a dreadful iron sword and rushing toward a chariot-borne opponent.