Shloka 72
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
प्राणद्यूत्े प्रतिभये के5दीव्यन्त नरर्षभा: | संजय! जहाँ मनुष्य, हाथी और घोड़ोंके शरीर बिछे हुए थे, जहाँ बाण, शक्ति, महान् खड्ग और तोमररूपी पासे फेंके जाते थे, जो युद्धके कारण दुर्गम एवं महान् भय देनेवाली थी, उस रणक्षेत्ररूपी द्यूतसभामें किन-किन मन्दबुद्धि जुआरियोंने प्रवेश किया था? जहाँ प्राणोंकी बाजी लगायी जाती थी, वह भयंकर जूएका खेल किन-किन नरश्रेष्ठ वीरोंने खेला था? || ७०-७१ $ |। के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिता:
prāṇadyūte pratibhaye ke ’dīvyanta nararṣabhāḥ | sañjaya! yatra manuṣya-hasti-aśvānāṃ śarīrāṇi baddhāni iva śerate, yatra bāṇāḥ śaktayaḥ mahā-khaḍgāś ca tomarāś ca pāśā iva kṣiptāḥ, yā raṇakāraṇād durgamā mahābhayadāyinī ca, tasmin raṇakṣetra-rūpe dyūtasabhāyāṃ ke ke mandabuddhayaḥ dyūtakarāḥ praviṣṭāḥ? yatra prāṇānāṃ bājī kṛtā, tat ghoraṃ dyūtakrīḍāṃ ke ke narottamā vīrāḥ akrīḍan? ke jīyante jitās tatra, kṛtalakṣyā nipātitāḥ?
Dhṛtarāṣṭra disse: “Sañjaya, nesse terrível jogo de dados em que a própria vida é posta em aposta—nesse campo de batalha onde jazem espalhados os corpos de homens, elefantes e cavalos, e onde flechas, lanças, grandes espadas e tomaras são arremessadas como dados—tornado difícil de atravessar pela guerra e assustador em sua vastidão: que jogadores iludidos entraram nesse salão de jogo em forma de campo de batalha? Que melhores dos homens, que heróis, jogaram esse jogo atroz cujo prêmio é o próprio alento? Quem ali vence, quem é vencido e quem—tendo sido visado—caiu?”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse frames war as a reckless gamble where the stake is life itself, highlighting ethical blindness: when leaders and warriors treat violence like a game of chance, the outcome is mass suffering. The metaphor critiques delusion (mandabuddhi) and underscores responsibility for consequences rather than fascination with victory.
Dhṛtarāṣṭra, anxious and morally unsettled, asks Sañjaya to report who entered the battlefield and who is winning or falling. He describes the field as a gambling hall: weapons are the dice, and lives are the wagers, seeking a tally of victors, defeated, and the slain.