दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
कृतं चाप्यकृतं किंचित् कृते कर्मणि सिद्ध्यति | सुकृतं दुष्कृतं कर्म न यथार्थ प्रपद्यते
kṛtaṃ cāpy akṛtaṃ kiñcit kṛte karmaṇi siddhyati | sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate ||
Bhīṣma disse: Mesmo o que já foi feito pode, em certa medida, tornar-se como se não tivesse sido feito quando se empreende um esforço mais forte; é esse vigoroso empenho humano que se torna eficaz e produz seu fruto. Assim, os atos—meritórios ou pecaminosos—nem sempre entregam seus resultados de modo direto e plenamente correspondente, pois podem ser sobrepujados ou remodelados por um esforço presente mais poderoso.
भीष्म उवाच
Bhīṣma emphasizes the primacy of strong present effort (puruṣārtha): a powerful undertaking can neutralize or eclipse earlier actions, so the fruits of good or bad deeds may not manifest in a simple, one-to-one manner.
In the Anuśāsana Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma and moral causality. Here he explains how outcomes depend not only on past karma but also on the intensity of current initiative, which can redirect what would otherwise be expected results.