Shloka 10
Tapovana-praveśaḥ — The King’s Entry into the Sacred Grove and Vision of the Āśrama
अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतो तथा । तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि,उस समय सब लोग ऋतुकालमें ही पत्नीसमागम करते थे; केवल कामनावश या ऋतुकालके बिना नहीं करते थे। इसी प्रकार पशु-पक्षी आदिकी योनिमें पड़े हुए जीव भी ऋतुकालमें ही अपनी स्त्रियोंसे संयोग करते थे। भरतश्रेष्ठ] उस समय धर्मका आश्रय लेनेसे सब लोग सहस्र एवं शत वर्षोतक जीवित रहते थे और उत्तरोत्तर उन्नति करते थे
abhyagacchann ṛtau nārīṃ na kāmān nānṛto tathā | tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatāny api ||
Vaiśampāyana disse: Naquele tempo antigo, as pessoas aproximavam-se de suas esposas apenas na estação apropriada para a concepção; não o faziam por simples desejo, nem em tempo impróprio. Do mesmo modo, os demais seres vivos—até os nascidos em ventres de animais e aves—uniam-se às suas fêmeas somente na estação devida.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that dharma includes restraint and right timing: marital union is portrayed as regulated by ṛtu (the proper season) rather than driven by mere kāma (impulse), suggesting an ethical order extending even to non-human life.
Vaiśampāyana describes the conduct of people in an earlier age, emphasizing that they approached their wives only during the appropriate fertile period; he adds that even animals and birds followed this seasonal propriety, highlighting a world governed by disciplined norms.