Previous Verse
Next Verse

Shloka 64

कलियुग-प्रवृत्तिः, सप्तर्षि-गणना, धरणीगीताः, च वंश-समाप्तिः

Kali-yuga onset, Saptarṣi reckoning, Dharaṇī-gītā, and closure of the dynastic account

पृथुः समस्तान् प्रचचार लोकान् अव्याहतो यो ऽरिविदारिचक्रः स कालवाताभिहतो विनष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलम् अग्नौ

pṛthuḥ samastān pracacāra lokān avyāhato yo 'rividāricakraḥ sa kālavātābhihato vinaṣṭaḥ kṣiptaṃ yathā śālmalitūlam agnau

ਪ੍ਰਿਥੂ—ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਰੀ-ਵਿਦਾਰਕ ਚੱਕਰ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਫਿਰਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੀ ਰੂਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵੇ।

पृथुःPṛthu
पृथुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपृथु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
समस्तान्all
समस्तान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootसमस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (लोकान्)
प्रचचारtraversed; roamed
प्रचचार:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-चर् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
लोकान्worlds; realms
लोकान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन
अव्याहतःunhindered; unstruck
अव्याहतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + व्याहत (कृदन्त; हन् धातु)
Formनञ्-समासपूर्वक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (पृथुः)
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम
अरि-विदारि-चक्रःhe whose discus destroys enemies
अरि-विदारि-चक्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक) + विदारि (कृदन्त/प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—बहुव्रीहिः (अरिणां विदारणं चक्रं यस्य सः)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
काल-वात-अभिहतःstruck by the wind of time
काल-वात-अभिहतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकाल (प्रातिपदिक) + वात (प्रातिपदिक) + अभि-हन् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कालवातेन अभिहतः)
विनष्टःperished
विनष्टः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि-नश् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (पृथुः) ‘perished’
क्षिप्तम्thrown
क्षिप्तम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootक्षिप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमान-वाक्ये (शाल्मलितूलम्)
यथाas; like
यथा:
Sambandha (Comparison/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय (comparative particle: as/like)
शाल्मलि-तूलम्silk-cotton fluff
शाल्मलि-तूलम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशाल्मलि (प्रातिपदिक) + तूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (शाल्मल्याः तूलम्)
अग्नौin fire
अग्नौ:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

P
Pṛthu
K
Kāla (Time)

FAQs

It declares that even a universally victorious king is ultimately overcome by Time, which functions as the inescapable ruler over embodied existence.

Through a vivid simile: despite unhindered dominion, a king’s life and power end abruptly when Time strikes—underscoring the Purana’s moral instruction within genealogy.

Though not named in the verse, the Purana’s framework treats Kāla as operating under the Supreme—Vishnu—so the passage steers the listener from royal power toward the higher sovereignty of the Divine.