Adhyaya 4: Sati’s Death and the Assault on Daksha’s Sacrifice: Virabhadra versus the Devas
दक्षयज्ञविध्वंस-प्रारम्भः (Dakṣa-Yajña-Vidhvaṃsa-Prārambhaḥ)
The Assault on Daksha's Sacrifice
ਪੁਲਸਤ੍ਯ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਕ੍ਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਯਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਸਤੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਭ ਜੀਵ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਕਪਾਲੀ’ ਸਰੂਪ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਿਰਸਕਾਰ ਸਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਬਣ ਕੇ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਗਣ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕਨਖਲ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦਾ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ/ਮੁਰਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਵਿਹੀਣ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Sati’s exclusion from Daksha’s yajña is narrated as a sectarian-ritual affront to Śiva (Kapālī), triggering Sati’s death upon hearing Jayā’s report.
- Śiva’s wrath generates gaṇic forces; Vīrabhadra leads an armed descent from Mandara to Kanakhala, initiating the disruption of Daksha’s sacrificial arena.
- A sequence of combats (Dharma vs. Vīrabhadra; devas and hosts vs. gaṇas; Viṣṇu’s intervention) frames a syncretic hierarchy where Śaiva fury can neutralize Vaiṣṇava weaponry, before Śiva personally enters the yajña.
Shlokas in Adhyaya 4
Verse 1
इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਮਨਪੁਰਾਣ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ‘ਕਪਾਲੀ’ ਬਣੇ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 2
कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता
ਸਤੀਂ ਨੂੰ ‘ਕਪਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ’ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ, ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਦੀ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਧੀ ਜਯਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤਰਾਜ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਈ।
Verse 4
तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता
ਜਯਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਆਈ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਿਜਯਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ? ਅਤੇ ਜਯੰਤੀ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?”
Verse 5
सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः
ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਸਭ ਮਾਤਾਮਹ ਦੇ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 6
समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।
Verse 7
किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि
ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ। ਕੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਵੇਂਗੀ?
Verse 8
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्
ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਗਏ। ਮਾਮੇ-ਮਾਤੁਲ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ (ਚੰਦਰਮਾ) ਵੀ ਉਸ ਕ੍ਰਤੁ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 9
चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता
ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਕ੍ਰਤੁ-ਯੱਗ ਲਈ ਸੱਦੇ ਗਏ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੱਦੀ ਗਈ?
Verse 10
पुलस्त्य उवाच/ जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਯਾ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਵਰਗੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਸਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਤਦ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 11
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह
ਜਯਾ ਨੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਏ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।
Verse 12
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः
ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਹ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਅਤੇ ਜਯਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 13
आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲਤਾ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ, ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ, ਉਹ ਸਤੀ।
Verse 14
देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती
ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਜਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇਹ ਸਤੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਹੋਵੇ।”
Verse 15
सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह
ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ [ਇਕੱਠੀਆਂ/ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ] ਹੋਈਆਂ।
Verse 16
आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती
ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼! ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਸਾ (ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ) ਦੁਖੀ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 17
पुलस्त्य उवाच एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਪਟਾਂ ਫੁੱਟ ਪਈਆਂ।
Verse 18
ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः
ਤਦੋਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਹ ਸਿੰਹ-ਮੁਖ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸੀ।
Verse 19
गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्
ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ (ਵੀਰਭਦ੍ਰ) ਮੰਦਰ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਮਵਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੋਂ ਕਨਖਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰਤੁ-ਯੱਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 20
ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने
ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 21
जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने
ਜਯਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ ਆਗਨੇਯ (ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਰਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ।
Verse 22
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्
ਮਡਗਾਰੀ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 23
ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्
ਤਦੋਂ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਧਰਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਝਪਟਾ ਮਾਰਿਆ।
Verse 24
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्
ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 25
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः
ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਬਾਣ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਗਣ ਧਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 26
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः
ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪ ਅੱਠ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ।
Verse 27
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्
ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ, ਗਦਾ, ਬਰਛਾ, ਕੁਹਾੜਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ, ਉਹ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 28
गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः
ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ (ਵੈਰੀ ਨੂੰ) ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਉੱਦਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 29
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 31
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् / 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने
ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਲਪੂਰਵਕ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ, ਉਹ ਮਨ ਮਲੂਲ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਠ ਫੇਰ ਗਿਆ। ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਯਜ्ञ-ਵਾਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਾ ਅਚਾਨਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 32
वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि
ਉੱਥੇ ਅੱਠ ਵਸੂ—ਮਹਾਭਾਗ; ਨੌਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਗ੍ਰਹ; ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 33
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा
ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ; ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਪੰਨਗ (ਨਾਗ); ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼; ਨਾਲ ਹੀ ਖਗ (ਪੰਛੀ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਧਰ ਨਾਮਕ ਵਰਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 34
राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः
ਵੈਵਸਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕੀਰਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਗ੍ਰ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੋਜਕੀਰਤੀ ਵੀ ਸੀ।
Verse 35
दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः
ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨਵ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਹ ਸਭ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੌਦ੍ਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 36
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਪਏ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਣ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਣੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਤੁੱਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ; ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत
ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਜਣੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗੇ।
Verse 39
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते
ਤਦੋਂ ਗਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯੱਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿ-ਭਾਗ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 40
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्
ਫਿਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਗਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਹੋਤ੍ਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 41
तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः
ਚੱਕਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਡਰੋ ਨਾ”; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 42
समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्
ਫਿਰ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਧ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਤੀਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡੇ—ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਆਵਰਨ (ਕਵਚ) ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 43
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः
ਹਰੀ ਦੇ ਅਮੋਘ ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕੋਲੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯਾਚਕ।
Verse 44
शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः
ਅਮੋਘ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੀਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਇਆ।
Verse 45
तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा
ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਕ ਲਏ।
Verse 46
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले
ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਧਵ ਨੇ ਗਦਾ ਸੁੱਟੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 47
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्
ਹਲਾਯੁਧ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲ ਮੂਸਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਹਲ ਨੂੰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः
ਮੂਸਲ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਹਲ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਕੇ ਗਏ ਵੇਖ ਕੇ ਖਗਧਵਜ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 49
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः
ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਵਾਲਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਕਰ ਫੜ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਧੂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਸੀ।
Verse 50
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष
ਜਦੋਂ ਗਣਨਾਇਕ ਨੇ ਚੱਕਰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੌੜਿਆ ਆਇਆ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्
ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਖੂਨ ਦੇ ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਚੱਕਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 52
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह
ਫਿਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੈਟਭ-ਨਾਸਕ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ/ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਜਟਾਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 54
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः
ਤਦੋਂ ਜਟਾਧਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 55
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ।
Verse 56
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्
ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਯਜ्ञ-ਵਾਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 57
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਜਟਾਧਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਪਾਣੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਨਾਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The narrative stages direct confrontation without theological negation: Viṣṇu (Keśava/Murāri) intervenes to protect the yajña, yet his astras become ineffective against Vīrabhadra and the gaṇas, indicating that Śiva’s krodha-śakti can suspend even Vaiṣṇava weaponry. This functions as syncretic theology—affirming both deities’ cosmic roles while warning that sacrificial order (yajña) cannot stand when it is severed from reverence toward Śiva.
The chapter anchors the Dakṣa-yajña episode in named sacred space: Kanakhala (the yajña-site) is explicitly identified, with movement traced from Mandara and the Himasāhvaya region toward the sacrificial enclosure (yajñavāṭa). While no river/pond merits are detailed here, the toponym Kanakhala functions as a pilgrimage-memory node within the Purāṇic mapping of North Indian sacred geography.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle. Its primary function is to develop the Dakṣa-yajña arc within the Pulastya–Nārada framework, emphasizing sectarian-ritual ethics and the consequences of excluding Śiva from sacrificial honor.