Adhyaya 7: Prahlada’s Defeat by Nara-Narayana and Victory through Bhakti
प्रह्लादस्य नरा-नारायणयुद्धं भक्तिविजयश्च (Prahlādasya Narā-Nārāyaṇa-yuddhaṃ Bhakti-vijayaśca)
Defeat and Victory through Bhakti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਨਰ–ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹਰੀ, ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਵਜੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਧਰਮਜ’ ਸਾਧ੍ਯ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਕਤਾ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਗਦਾ, ਸ਼ਰ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕਈ ਧਨੁਸ਼, ਪਰਿਘ, ਮੁਦਗਰ, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਯਤਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪੀਤਵਾਸਾ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ) ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਧਰਮਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਰਾਹ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਤੱਤ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਿਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਕੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya–Nārada narrative frame: Pulastya recounts Prahlāda’s prolonged combat with Nara–Nārāyaṇa, emphasizing the ‘Dharmaja’ Sādhya’s invincibility and the spectatorship of devas in the sky.
- Martial escalation and divine superiority: successive weapons (gadā, śara-vṛṣṭi, multiple bows, parigha, mudgara, prāsa, śakti) are neutralized; Prahlāda is struck in the heart and temporarily collapses, underscoring the futility of mere asura-valor against Puruṣottama.
- Bhakti as the decisive ‘victory’: Pītavāsā teaches that Prahlāda will ‘conquer’ by devotion, leading to Prahlāda’s stotra, the granting of boons (sin-dissolution; unwavering Viṣṇu-oriented buddhi), and Prahlāda’s ethical reorientation of daitya governance and personal renunciation.
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਮਨਪੁਰਾਣ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤਦ ਅਨੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਭੂ ਮੁਨੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਕੰਦਰਪ, ਇੱਥੇ ਬੈਠੋ।”
Verse 2
तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने
ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਧੀਰਜਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਵਸੰਤ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 3
ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति
ਫਿਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਆਓ, ਆਓ—ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੋ।”
Verse 4
ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਮੰਜਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਯੁਵਤੀ ਰਚੀ।
Verse 5
ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः
ਜੰਘ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸਰਵਾਂਗ-ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਗ ਕੰਦರ್ಪ ਨੇ ਤਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੀ ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਰਤੀ ਹੈ?”
Verse 6
तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्
ਉਸਦਾ ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਸੀ—ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ; ਸੁਡੌਲ ਨੱਕ ਦੀ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਹੋਠਾਂ ਸਮੇਤ—ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ।
Verse 7
तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ
ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਤਨ—ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ—ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੂਚਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਧੱਸੇ ਹੋਏ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਜੁੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗਠਿਤ ਜੋੜੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।
Verse 8
तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्
ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦਾ ਪਤਲਾ ਉਦਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਤਿੰਨ ਕੋਮਲ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਸਕਿਨ, ਅਤੇ ਰੋਮਾਵਲੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 9
रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्
ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਮਾਵਲੀ, ਜੋ ਨਿਤੰਬ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਤਨ-ਢਲਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਉਂ ਚਮਕਦੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਧਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 10
जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्
ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਧਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਖੀਰਸਾਗਰ ਮਥਨ ਵੇਲੇ ਸੱਪ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ।
Verse 11
कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा
ਕੇਲੇ ਦੇ ਥੰਮ ਵਰਗੀਆਂ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੂਲ ਵਾਲੀਆਂ (ਸੁਡੌਲ) ਜੰਘਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਚਾਰੁ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਕਮਲ ਦੇ ਪਰਾਗ ਵਰਗੀ ਨਰਮ ਝਲਕ ਨਾਲ।
Verse 12
जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ
ਉਸ ਦੇ ਘੁੱਟਨੇ, ਸੁਗਠਿਤ ਗਿੱਟੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਿੰਡਲੀਆਂ—ਰੋਮ ਰਹਿਤ—ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਅਲਕਤਕ (ਲਾਲ ਲਾਖ) ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 13
इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪ ਹੀ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਆਖੀਏ?
Verse 14
माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮਾਧਵ ਵੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—‘ਕੀ ਕਾਮ-ਨਰੇਂਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ ਹੈ?’
Verse 15
आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੰਦ ਦੀ ਇਹ ਕਾਂਤੀ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਸੜਦੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।
Verse 16
इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਧਵ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਕੰਦਰਪ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ੁਭ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 18
इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च
‘ਹੇ ਮਾਧਵ, ਇਹ ਕਾਮਾਪਸਰਾ ਜੋ ਮਾਨੋ ਮੇਰੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਪਾਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਲੈ ਜਾਓ; ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੋ।’
Verse 19
इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਸਵਰਗ ਗਏ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਏ; ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਹਸਰਾਖ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਕਾਮ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ।
Verse 21
एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਐਸਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਪਾਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Verse 22
एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः
ਹੇ ਮੁਨੇ, ਇਕ ਵਾਰ ਕ੍ਰੂਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨਵ ਤਦ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 23
तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा
ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪੂਜਕ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਖ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 24
ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਵੈਸ਼ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 25
चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने
ਤਦੋਂ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਏ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਵਰਤੀ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 26
ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्
ਫਿਰ ਚ੍ਯਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ‘ਆਕੁਲੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਿਆ।
Verse 27
तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः
ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਨਾਨ ਲਈ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾ; ਉਤਰਦੇ ਹੀ ‘ਕੇਕਰ-ਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮਕ ਨਾਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ।
Verse 28
गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः
ਉਸ ਨਾਗ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः
ਉਹ ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰ ਪੰਨਗ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਲੈ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਉਹ ਭੁਜੰਗੋਤਮ ਫਿਰ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ।
Verse 30
संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः
ਸੱਪ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਣ ਲੱਗੇ।
Verse 31
विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्
ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਥ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 32
भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति
ਭ੍ਰਿਗੁ-ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ।
Verse 33
स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਆਇਆ ਹਾਂ।’
Verse 34
नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि
‘ਮੈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਰੀਆ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਸੱਪ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।’
Verse 35
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः
ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 36
प्रह्लाद उवाच भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ, ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 37
च्यवन उवाच पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः
ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 38
पुलस्त्य उवाच श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਭਾਰਗਵ (ਚ੍ਯਵਨ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੈਮਿਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 39
प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉੱਠੋ; ਅਸੀਂ ਨੈਮਿਸ਼ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਇਸ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵ ਅਤੁੱਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 41
ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 42
ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्
ਫਿਰ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ; ਫਿਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 43
तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्
ਉਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਲ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 44
ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल
ਤਦ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗ ਹੀ ਉਪਵੀਤ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਤੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 45
स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅਦੂਰ ਹੀ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਦੋ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਚੇ ਜਟਾਭਾਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।
Verse 46
तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਸਨ—ਸ਼ਾਰੰਗ ਅਤੇ ਆਗਵ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਅਖੁੱਟ ਮਹਾਨ ਤੂਣੀਰ ਵੀ ਸਨ।
Verse 47
तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਨੇ ਤਦ ਸੋਚਿਆ—‘ਇਹ ਤਾਂ ਦੰਭੀ ਹਨ।’ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 48
किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ
ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੰਭ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ, ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਭਾਰ ਕਿੱਥੇ—ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਥਿਆਰ ਕਿਉਂ?
Verse 49
अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि
ਤਦ ਨਰ ਨੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ? ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 50
अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
ਤਦ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ, ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ—ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ?”
Verse 51
नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि
ਤਦ ਨਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ— “ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਬਲ ਹੈ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਲੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”
Verse 52
दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे
ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਬੈਠਾ— “ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗਾ।”
Verse 53
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਟਿਕਾਈ; ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਡੋਰੀ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਟੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
Verse 54
ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः
ਤਦ ਨਰ ਨੇ ਆਜਗਵ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਕਾ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਪਰ ਦੈਤ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 55
छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्
ਤਦ ਉਸ ਅਤੁਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਹਾਧਨੁਸ਼ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
Verse 56
एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्
ਨਰ ਨੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ; ਦਿਤਿਜੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੋ; ਧਰਮ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤਿੰਨ; ਅਤੇ ਦਿਤੀਸ਼ ਨੇ ਚਾਰ। ਫਿਰ ਨਰ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਨਾਥ ਨੇ ਛੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ।
Verse 57
सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਦੈਤ੍ਯ ਨੇ ਦੋ ਅਤੇ ਚਾਰ; ਅਤੇ ਨਰ ਨੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਮੁੱਖ ਉੱਤੇ ਛੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਚਲਾਏ। ਅਤੇ ਦਿਤੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਰ ਉੱਤੇ ਛੇ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਛੱਡੇ।
Verse 58
एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज
ਨਰ ਨੇ ਇੱਕ, ਛੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਨੇ ਅੱਠ ਅਤੇ ਸੱਤ ਤੀਰ ਚਲਾਏ। ਫਿਰ ਨਰ ਨੇ ਛੇ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ ਨੇ ਬਹੱਤਰ ਤੀਰ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 59
शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्
ਨਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਦੈਤ੍ਯ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ। ਧਰਮ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਛੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ; ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਦਸ। ਫਿਰ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰ ਬਹੁਤ ਘਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 60
ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः
ਤਦ ਉਸ ਨਰ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਸੁਵਰਨ-ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 61
ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्
ਤਦ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਵਿਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ—ਨਰ ਅਤੇ ਦਾਨਵ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਲੜੇ।
Verse 62
ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ
ਤਦ ਵਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਅਸਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ) ਜੋੜਿਆ। ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 63
ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 64
गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्
ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਗਿਆ।
Verse 65
ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्
ਤਦੋਂ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਦੈਤ, ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ—ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਦਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ—ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s stotra identifies Nārāyaṇa as the all-encompassing supreme principle, subsuming major deities and cosmic functions (e.g., Brahmā, the three-eyed deity, Agni, Vāyu, Sūrya, Candra) within Viṣṇu’s being. This is a classic Purāṇic strategy of syncretic theology: it acknowledges the wider pantheon and their iconographic roles while asserting a unifying, non-competitive hierarchy in which devotion (bhakti) to Nārāyaṇa becomes the integrating axis.
Two pilgrimage geographies are explicitly named: Naimiṣāraṇya, where Prahlāda performs his morning rite (āhnika-kriyā), and Badarikāśrama, to which he proceeds for devotional encounter with Nara–Nārāyaṇa. While the chapter does not provide a full tīrtha-māhātmya catalogue, it uses these sites as topographical sanctification markers—linking ritual discipline (Naimiṣa) and ascetic-devotional attainment (Badarī) to the transformation of asura kingship into dharma-guided conduct.
Prahlāda moves from a vow-driven martial project (to defeat the ‘Dharmaja’ Sādhya) to the recognition that the divine cannot be conquered by force. Guided by Pītavāsā, he ‘wins’ through exclusive devotion, receives boons (eradication of bodily, mental, and verbal sin; steadfast Viṣṇu-oriented intellect), delegates sovereignty to Andhaka, and adopts a renunciatory-yogic stance—presenting bhakti and ethical governance as the mature resolution of asura-dharma.
Read Vamana Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.