Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya
कात्यायनी-प्रादुर्भावः तथा विन्ध्य-निम्नीकरणम् (Kātyāyanī-Prādurbhāvaḥ tathā Vindhya-Nimnīkaraṇam)
Humbling of the Vindhya by Agastya
ਪੁਲਸਤ੍ਯ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ, ਚਕ੍ਰਧਰ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਹਰਿ–ਹਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਇਕ ਤੇਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਯੋਗ-ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੰਖ, ਧਨੁਸ਼, ਵਜ੍ਰ, ਡੰਡਾ, ਗਦਾ, ਖੜਗ, ਅਲੰਕਾਰ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਵਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਘਨ ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਵਿਂਧ੍ਯ ਸਦਾ ਲਈ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਨੀਚਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਦਾ ਦੇਵੀ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ-ਨਾਸ ਲਈ ਵਿਂਧ੍ਯ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ/ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਭੂਤ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devas, routed by Mahiṣāsura, seek refuge jointly in Viṣṇu and Śiva; the episode foregrounds syncretic theology (Hari–Hara cooperation) within the Pulastya–Nārada narrative frame.
- A unified tejas, aggregated from major deities, is entrusted to sage Kātyāyana; Kātyāyanī manifests with explicit iconographic detailing (multiple limbs, tri-netra, and deity-derived bodily attributes).
- Weapon-bestowal catalogue: trident, discus, conch, bow, vajra, staff, mace, sword, ornaments, garlands—establishing a pan-deva armamentarium for the Goddess’ asura-slaying mission.
- Topographical myth: Vindhya halts Sūrya’s course; Agastya compels Vindhya to remain lowered until his return, explaining the mountain’s ‘nīcaśṛṅga’ state and sanctifying Vindhya as a Devi-sthāna.
- Kātyāyanī/Durgā is stationed on Vindhya’s upper peak for dānava-nāśana; celestial beings (devas, siddhas, vidyādharas, bhūtas, apsarases) gather in praise and relief.
Shlokas in Adhyaya 19
Verse 2
इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਮਹਿਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਿਚਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਵੇਖੇ—ਗਰੁੜਾਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਧਕ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਿਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 3
प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸ਼ਵਿਨ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਪਦ ਸਨ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਹੜਪ ਲਏ; ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਸਾਡੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹੀ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
Verse 5
इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्
ਫਿਰ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 7
तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च
ਉਹ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਘਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਤਦ ਅਤੁਲ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਾਤਿਆਯਨ ਨੇ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਕੇ ਸੰਚਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 8
तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा
ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਉਸ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 9
माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਪਾਵਕ (ਅੱਗ) ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਯਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੇਸ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 10
सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि
ਸੌਮ੍ਯ (ਸੋਮ) ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁਸੰਹਤ ਸਤਨਾਂ ਦਾ ਯੁਗਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੱਧ (ਕਟਿ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਿਤੰਬ ਸਮੇਤ ਊਰੂ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਬਣੀਆਂ।
Verse 11
पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਪੈਰ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਦਿਵਾਕਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਬਣੀਆਂ; ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 13
प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਯਕਸ਼ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨੱਕ; ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕੰਨ। ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਹੁਤ ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਹੋਈ—ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣਾਸਨ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਵਕਰੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਹ ‘ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ।
Verse 14
ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्
ਵਰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਿੱਤਾ; ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਚੱਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਰੁਣ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਤਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਸ਼ਵਸਨ (ਵਾਯੂ) ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਤੂਣੀਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਯ ਬਾਣ ਦਿੱਤੇ।
Verse 15
वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च
ਇੰਦਰ ਨੇ ਘੰਟੀ ਸਮੇਤ ਵਜ੍ਰ ਦਿੱਤਾ; ਯਮ ਨੇ ਡੰਡਾ ਦਿੱਤਾ; ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੇ ਗਦਾ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਖ਼ਸ਼ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੇ ਚਰਮ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਖੜਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता
ਸੋਮ ਨੇ ਚਾਮਰ ਸਮੇਤ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ; ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਸਿੰਘ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਨੇ ਕੁਠਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 17
गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च
ਗੰਧਰਵਰਾਜ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਪੀਣ ਲਈ ਯੋਗ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 18
तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः
ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਤੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਨੇ ਉੱਚਾ ਅੱਟਹਾਸ ਛੱਡਿਆ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਚੰਦਰਮਾ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ ਦੇਵਵਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 19
नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਨੀਂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਲੱਜਾ, ਭੁੱਖ, ਭਯ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਹੈ।
Verse 20
श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै
ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਿਮਰਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਛਾਇਆ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਲਯਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਧਾਮ) ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਾਓ/ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਦਇਆ, ਭ੍ਰਮ—ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਭਵਰੂਪিণੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 21
ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः
ਤਦੋਂ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਮ੍ਰਿਗੇੰਦਰ—ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਹਾੜ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਈ। ਉਹ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 22
नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਰਮਥ (ਅਰਥਾਤ ਵਿਂਧ੍ਯ) ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਕਿਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਸੱਤਵ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਦੱਸੋ।
Verse 23
पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਂਧ੍ਯ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਤਦ ਰਵੀ ਕੂੰਭਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 24
समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः
ਦਿਵਾਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ, ਮੇਰਾ ਉਧਾਰ, ਅਰਥਾਤ ਕਲੇਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਚਰ ਕਰ ਸਕਾਂ।
Verse 28
इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇ ਗੁਣ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਲਸ਼ਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਯਾਚਕ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”
Verse 30
गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्
ਤਦ ਮੁਨੀ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੇ— “ਮੈਂ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਜਾ।”
Verse 31
यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते
ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਵਧੀਂ ਨਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਨ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 32
इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 33
तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਤੋਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਮਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਮਧੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਇਆ।
Verse 34
ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः
ਰੁੱਤਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਰਵ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿੱਤ ਉਸ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਪਾਰ ਸੀ।
Verse 35
विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः
ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। “ਉਹ ਹਾਲੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਹੋਰ ਨੀਵੀਂ ਰੱਖ ਕੇ ਠਹਿਰਾਵ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 36
एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨੀਵੀਂ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।
Verse 37
देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः
ਦੇਵ, ਸਿੱਧ, ਮਹੋਰਗ (ਨਾਗ), ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਗਣ—ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
The devas approach Viṣṇu (Cakradhara, Śriyaḥpati) and Śaṅkara simultaneously, and the narrative treats their joint response as a single salvific agency. The ‘one tejas’ formed from multiple deities—prominently including Hari and Hara—models a syncretic theology in which sectarian powers are not competing but convergent, culminating in Kātyāyanī as the composite embodiment of divine energies.
The chapter functions as a topographical etiology for the Vindhya range: Vindhya obstructs Sūrya’s movement, and Agastya compels the mountain to remain ‘nīcaśṛṅga’ (lowered peak) until his return. This myth sacralizes Vindhya as a Devi-abode (Durgā/Kātyāyanī established on the summit) and explains a permanent landscape feature through ascetic authority and vow-based constraint.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle directly. Instead, it develops a parallel purāṇic theme—restoration of cosmic order through divine manifestation—by narrating the rise of Kātyāyanī for asura-dharma correction (Mahiṣāsura-vadha context) and by embedding a landscape-origin account (Vindhya–Agastya) within the Pulastya–Nārada framework.