Adhyaya 42: The Battle at Mandara: Vinayaka, Nandin, and Skanda Rout the Daitya Hosts
मन्दरयुद्ध-वर्णनम् (Mandara-yuddha-varṇanam)
Vinayaka, Nandin, and Skanda Rout the Daityas
ਪੁਲਸਤ੍ਯ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਦੁਰਗ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਦੈਤ੍ਯ ਸੈਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਰਣਘੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਘਨਰਾਜ ਵਿਨਾਇਕ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਚਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹੁੰਡ ਦਾ ਹਮਲਾ, ਰਾਹੂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਨਾਇਕ ਦਾ ਬੰਧਨ, ਫਿਰ ਮਹੋਦਰ ਆਦਿ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯ ਦਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਲੀ, ਦੁਰਯੋਧਨ, ਹਸਤੀ, ਸ਼ੰਬਰ ਆਦਿ ਅਸੁਰਵੀਰ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ (ਵਿਸਾਖ, ਨੈਗਮੇਯ, ਸ਼ਾਖ) ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯ ਸੈਨਾ ਭੱਜ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Andhaka reaches Mandara with Daitya allies; Pramathas raise a battle-clamor, and Vināyaka (Vighnarāja) is drawn into the fray.
- Śiva’s departure sequence: counsel to Ambikā and her attendants, mounting Vṛṣabha, and the appearance of battle-omens (nimittas) interpreted as signs of victory.
- Major combat cycle: Tuhuṇḍa and Rāhu challenge the gaṇas; Vināyaka is struck and bound; gaṇeśvaras retaliate, leading to routs and renewed Daitya offensives.
- Escalation with named Asura champions (Bali, Duryodhana, Hastī, Śambara) versus Nandin and Skanda’s commanders (Viśākha, Naigameya, Śākha); Daitya forces ultimately flee and take refuge with Śukra.
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
आच्छादितो गिरिवरः प्रमथैर्घनाभै राभाति शुक्लतनुरीश्वरपादजुष्टः नीलाजिनातततनुः शरदभ्रवर्णो यद्वद् विभाति बलवान् वृषभो हरस्य // वम्प्_41.59 इति श्रीवामनपुराणे एकचत्वारिशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं दैत्यैस्तथान्धकः मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम्
ਬਰਸਾਤੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸਿਆਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਵਲ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲੀ ਹੋਵੇ; ਮਾਨੋ ਨੀਲੇ ਅਜਿਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਰਦ-ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਨਾਲ—ਜਿਵੇਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਬਲਦ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅੰਧਕ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 5
प्रणिपत्य तथा भक्त्या वाक्यमाह महेश्वरम् किं तिष्ठसि जगन्नाथ समुत्तिष्ठ रणोत्सुकः
ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਠਹਿਰਿਆ ਖੜਾ ਹੈਂ? ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ।”
Verse 15
दक्षिणाङ्गं नखान्तं वै समकम्पत शूलिनः शकुनिश् चापि हारीतो मौनी याति पराङ्गमुखः
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦਾ ਸੱਜਾ ਅੰਗ ਨਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੱਕ ਕੰਬ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਹਾਰੀਤ ਨਾਮ ਦਾ ਹਰਾ ਪੰਛੀ ਵੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 16
निमित्तानीदृशान् दृष्ट्वा भूतभव्यभवो विभुः शैलादिं प्राह वचनं सस्मितं शशिशेखरः
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 17
हर उवाच नन्दिन् जजो ऽद्य मे भावी न कथञ्चित् पराजयः निमित्तानीह दृस्यन्ते संभूतानि गणेश्वर
ਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨੰਦਿਨ, ਅੱਜ ਜਿੱਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਇੱਥੇ ਉੱਭਰੇ ਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 18
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह संकरम् कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान्
ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋਗੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ?
Verse 19
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम् समादिदेश युद्धाय महापशुपतैः सह
ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
ते ऽभ्येत्य दानवबलं मर्दयन्ति स्म वेगिताः नानाशस्त्रधरा वीरा वृक्षानशनयो यथा
ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵੀਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ।
Verse 21
ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्दैत्यदानवाः प्रवृत्ताः प्रमथान् हन्तुं कूटमुद्गरपाणयः
ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰ ਫੜ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜੁਟ ਗਏ।
Verse 22
ततो ऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ—ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਬਣਾਕੇ—ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
ततो ऽम्बरतले घोषः सस्वनः समजायत गीतवाद्यादिसंमिश्रो दुन्दुभीनां कलिप्रिय
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰੀ ਧੁਨੀ ਉਠੀ—ਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਲੀ ਹੋਈ—ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੇ ਠੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਐਸਾ ਗੂੰਜਦਾ ਸ਼ੋਰ।
Verse 24
ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः गणास्तद्दानवं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ ਆਦਿ ਗਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾਨਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 25
चतुरङ्गबलं दृष्ट्वा हन्यमानं गणेश्वरैः क्रोधान्वितस्तुहुण्डस्तु वेगोनाबिससार ह
ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੁਹੁੰਡ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 26
आदाय परिघं घोरं पट्टोद्ब्द्धमयस्मयम् राजतं राजते ऽत्यर्थमिन्द्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਰਿਘ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਇੰਦਰ-ਧਵਜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਿਆ।
Verse 27
तं भ्रामयानो बलवान् निजघान रणे गणान् रुद्राद्याः स्कन्दपर्यन्तास्ते ऽभज्यन्त भयातुराः
ਉਹ ਪਰਿਘ ਨੂੰ ਘੁਮਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ; ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸਕੰਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਛਿਤਰ ਗਏ।
Verse 28
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा गणनाथो विनायकः समाद्रवत वेगेन तुहुण्डं दनुरुङ्गवम्
ਉਹ ਫੌਜ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਣਨਾਥ ਵਿਨਾਇਕ ਦਾਨਵ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਤੁਹੁੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 29
आपतन्तं गणपतिं दृष्ट्वा दैत्यो दुरात्मवान् परिघं पातयामास गुम्भपृष्ठे महाबलः
ਗਣਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਭ ਵਰਗੇ ਮਸਤਕ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਰਿਘ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
विनायकस्य तत्कुम्भे परिघं वज्रभूषणम् शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः
ਤਦ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਉਸ ਕੁੰਭ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਪਰਿਘ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵੱਜਣ ਵਾਂਗ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 31
परिघं विफलं दृष्ट्वा समायान्तं च पार्षदम् बबन्ध बाहुपाशेन राहू रक्षन् हि मातुलम्
ਪਰਿਘ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਮੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਾਹੂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।
Verse 32
स बद्धो बाहुपासेन बलादाकृष्य दानवम् समाजघान शिरशि कुठारेण महोदरः
ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले तथापि नात्यजद् राहुर्बलवान् दानवेश्वरः स मोक्षार्थे ऽकरोद् यत्नं न शशाक च नारद
ਉਹ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵੇਸ਼ਵਰ ਰਾਹੂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਕਰ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 34
विनायकं संयतमीक्ष्य राहुणा कुण्डोदरो नाम गणेश्वरो ऽथ प्रगृह्य तूर्ण मुशलं महात्मा राहुं दुरात्मानमसौ जघान
ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੰਡੋਦਰ ਨਾਮਕ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਸ਼ਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਹੂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 35
ततो गणेशः कलशध्वजस्तु प्रासेन राहुं हृदये बिभेद घटोदरो वै गदया जघान खड्गेन रक्षो ऽधिपतिः सुकेशी
ਫਿਰ ਕਲਸ਼ਧਵਜ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਨੇਜੇ ਨਾਲ ਰਾਹੂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਘਟੋਦਰ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 36
स तैश्चतुर्भिः परिताड्यमानो गणाधिपं राहुरथोत्ससर्ज संत्यक्तमात्रो ऽथ परश्वधेन तुहुण्मूर्द्धानमथो बिभेद
ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਰਾਹੂ ਗਣਾਧਿਪ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਤੁਹੁੰਡ ਦਾ ਸਿਰ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
हते तुहुण्डे विमुखे च राहौ गणेश्वराः क्रोधविषं मुमुक्षवः पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशान्ति सेनां दनुपुङ्गवानाम्
ਤੁਹੁੰਡ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਪਰਲੋ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੈਂਤਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ।
Verse 38
तां बध्यमानां स्वचमूं समीक्ष्यचबलिर्बली मारुततुल्यवेगः गदां समाविध्य जघान मूर्ध्नि विनायकं कुम्भतटे करे च
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੱਝਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਬਲੀ ਨੇ ਗਦਾ ਘੁਮਾ ਕੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਸਿਰ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 39
कुण्डोदरं भग्नकटिं चकार महोदरं शीर्णशिरःकपालम् कुम्भध्वजं चूर्णितसंधिबन्धं घटोदरं चोरुविभिन्नसंधिम्
ਉਸਨੇ ਕੁੰਡੋਦਰ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਮਹੋਦਰ ਦਾ ਸਿਰ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ, ਕੁੰਭਧਵਜ ਦੇ ਜੋੜ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਘਟੋਦਰ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ।
Verse 40
गणाधिपांस्तान् विमुखान् स कृत्वा बलन्वितो वीरतरो ऽसुरेन्द्रः समभ्यधावत् त्वरितो निहन्तुं गणेश्वरान् स्कन्दविशाखमुख्यान्
ਉਹਨਾਂ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਵੀਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਿਆ—ਸਕੰਦ, ਵਿਸ਼ਾਖ ਆਦਿ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ।
Verse 41
तमापतन्तं भगवान् समीक्ष्य महेश्वरः श्रेष्ठतमं गणानाम् शैलादिमामन्त्र्य वचो बभाषे गच्छस्व दैत्यान् जहि वीर युद्ध
ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਜਾ ਵੀਰ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ।”
Verse 42
इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन वज्रं समादाय शिलादसूनुः बलिं सम्भ्येत्य जघान मूर्ध्नि संमोहितः सो ऽवनिमाससाद
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੋਹਿਤ ਬਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 43
संमोहितं भ्रातृसुतं विदित्वा बली कुजम्भो मुसलं प्रगृह्य संभ्रामयंस्तूर्णतरं स वेगात् ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः
ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਕੁਜੰਭ ਨੇ ਗਦਾ ਫੜੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਨੰਦੀ ਵੱਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
तमापतन्तं मुसलं प्रगृह्य करेण तूर्ण भगवान् स नन्दी जघान तेनैव कुजम्भमाहवे स प्राणहीनो निपपात भूमौ
ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਗਦਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਫੜ ਕੇ, ਪੂਜਨੀਯ ਨੰਦੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕੁਜੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 45
हत्वा कुजम्भं मुसलेन नन्दी वज्रेण वीरः शतशो जघान ते वध्यमाना गणनायकेन दुर्योधनं वै शरणं प्रपन्नाः
ਵੀਰ ਨੰਦੀ ਨੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਕੁਜੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਜਰ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਗਣਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 47
दुर्योधनः प्रेक्ष्य गणाधिपेन वज्रपहारैर्निहतान् दितीशान् प्रासं समाविध्य तडित्प्रकाशं नन्दिं प्रचिक्षेप हतो ऽसि वै ब्रुवन् // वम्प्_42.46 तमापतन्तं कुलिशेन नन्दी बिभेद गुह्यं पिशुनो यथा नरः तत्प्रासमालक्ष्य तदा निकृत्तं संवर्त्त्य मुष्टिं गणमाससाद
ਗਣਾਧਿਪ ਦੇ ਵਜਰ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ 'ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਭਾਲਾ ਨੰਦੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ। ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਜਰ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
ततो ऽस्य नन्दी कुलिसेन तृर्ण शिरो ऽच्छिनत् तालफलप्रकाशम् हतो ऽथ भूमौ निपपात वेगाद् दैत्याश्च भीता विगता दिशो दश
ਫਿਰ ਨੰਦੀ ਨੇ ਵਜਰ ਨਾਲ ਤਾੜ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੈਂਤ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 49
ततो हतं स्वं तनयं निरीक्ष्य हस्ती तदा नन्दिनमाजगाम प्रगृह्य बाणासनमुग्रवेगं बिभेद बाणैर्यमदण्डकल्पैः
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਹਸਤੀ ਨੰਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੇ ਯਮਦੰਡ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 50
गणान् सन्दीन् वृषभध्वजांस्तान् धाराभिरेवाम्बुरास्तु शैलान् ते छाद्यमानासुरबामजालैर्विनायकाद्या बलिनो ऽपि समन्तान्
Adhyaya 43 (Andhaka-vadha-prasaṅga; Sunda–Upasunda episode)
Verse 53
अमरारिबलं दृष्ट्वा भग्नं क्रुद्धा गणेश्वराः पुरतो नन्दिनं कृत्वा जिघांसन्ति स्म दानवान्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 54
ते वध्यमानाः प्रमथैर्दैत्याश्चापि पराङ्मुखाःष भूयो निवृत्ता बलिनः कार्त्तस्वरपुरोगमाः
ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਦੈਤ ਵੀ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ—ਕਾਰੱਤਸਵਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ—ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਏ।
Verse 55
तान् निवृत्तान् समीक्ष्यैव क्रोधदीप्तेक्षणः श्वशसन् नन्दिषेणो व्याघ्रमुखो निवृत्तश्चापि वेगवान्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਫੁੰਕਾਰਦਾ/ਹਾਂਫਦਾ ਨੰਦਿਸੇਣ—ਵਿਆਘ੍ਰਮੁਖ—ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ ਮੁੜ ਪਿਆ।
Verse 56
तस्मिन् निवृत्ते गणपे पट्टिशाग्रकरे तदा कार्त्तस्वरो निववृते गदामादाय नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜਦੋਂ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਪੱਟਿਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗਣਪ (ਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ) ਮੁੜ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਕਾਰੱਤਸਵਰ ਵੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 58
तमापतन्तं ज्वलनप्रकाशं गमः समीक्ष्यैव महासुरेन्द्रम् तं पट्टिशं भ्राम्य जघान मूर्ध्नि कार्तस्वरं विस्वरमुन्नदन्तम् // वम्प्_42.57 तस्मिन् हते समाविध्य तुरङ्गकन्धरः बबन्ध वीरः सह पट्टिशेन गणेश्वरं चाप्यथ नन्दिषेणम्
ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਉਹ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ-ਇੰਦਰ ਧਾਵਾ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਣ-ਯੋਧੇ ਨੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕਰਦੇ ਕਾਰੱਤਸਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀਰ ਤੁਰੰਗਕੰਧਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨੰਦਿਸ਼ੇਣ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 59
नन्दिषेणं तथा बद्धं समीक्ष्य बलिनां वरः विशाखः कपितो ऽभ्येत्य शक्तिपाणिरवस्थितः
ਨੰਦਿਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ (ਕਪਿਤ) ਵਿਸ਼ਾਖ ਭਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਡਟ ਗਿਆ।
Verse 60
तं दृष्ट्वा बलिनां श्रेष्ठः पाशपाणिरयःशिराः संयोधयामास बली विशाखं कुक्कुटध्वजम्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਫੰਦਾ (ਪਾਸ਼) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਯਹ੍ਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਕੁੱਕੜ-ਧਵਜ ਵਿਸ਼ਾਖ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 61
विशाखं संनिरुद्धं वै दृष्ट्वायशिरसा रणे शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਯਹ੍ਸ਼ਿਰਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਾਖ ਅਤੇ ਨੈਗਮੇਯ ਦੋਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 62
एकतो नैगमेयेन भिन्नः शक्त्या त्वयःसिराः शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੈਗਮੇਯ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਯਃਸ਼ਿਰਾ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ ਤੇ ਨੈਗਮੇਯ ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 63
स त्रिभिः शङ्करसुतैः पीड्यमानो जहौ पणम् ते प्राप्ताः शम्बरं तूर्णं प्रेक्ष्यमाणा गणेश्वराः
ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਬਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
Verse 64
पाशं शक्त्या समाहत्य चतुर्भिः शङ्करात्मजैः जगाम विलयं तूर्णमाकासादिव भूतलम्
ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 65
पाशे निराशतां याते शम्बरः कातरेक्षणः दिशो ऽथ भेजे देवर्षे कुमारः सैन्यमर्दयत्
ਜਦੋਂ ਪਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਬਰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
तैर्वध्यमाना पृतना महर्षे सादानवी रुद्रसुतैर्गणैश्च विषण्णारूपा भयविह्वलाङ्गी जगाम सुक्रं शरणं भयार्ता
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਦਾਨਵੀ ਫੌਜ ਉਦਾਸ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਭਯ-ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਈ।
Frequently Asked Questions
Although the narrative is predominantly Śaiva (Śiva, Vināyaka, Nandin, Skanda and the gaṇas), it is embedded in a Purāṇic universe where major deities (including Viṣṇu) appear as cosmic witnesses and participants in dharma’s maintenance. The chapter models functional unity: different divine orders uphold cosmic stability against asura-dharma, consistent with the Vāmana Purāṇa’s broader Hari–Hara compatibility.
The chapter’s topography is primarily martial rather than pilgrimage-oriented. It sacralizes Mandara-parvata by emphasizing its pramatha-inhabited caverns (kandaras) as a divine stronghold and by staging the Devas’ aerial witnessing (ambaratala). No explicit Sarasvatī-basin tirtha catalog, bathing merit (snāna-phala), or ritual prescription is foregrounded in this passage.
Bali appears as a frontline asura champion who directly strikes Vināyaka and turns the tide momentarily, prompting Śiva to deploy Nandin decisively. The sequence culminates in repeated daitya retreats and, finally, the asura host seeking refuge with Śukra—an asura-dharma motif that frames their survival strategy through counsel and protection rather than victory.