Adhyaya 7

Verse 1

राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ਤੂੰ ਹਰਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ? ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

Verse 2

मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः

ਮ੍ਰਿਗੀ-ਨਾਰੀ ਬੋਲੀ: ਹੇ ਦੇਵ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਕਨ੍ਯਕਾ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਪਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ।

Verse 3

प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः

ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੇਵ ਵਨ ਅੰਦਰ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਦਾ ਵੀਰਯ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 4

यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼ੌਚ ਕਰ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ, ਓਦੋਂ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਗੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 5

चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति

ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬੀਜ ਭੱਖ ਲਿਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪ ਵੇਖਿਆ। ‘ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਵੀਰਯ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਹੋਵੇਗਾ,’ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ।

Verse 6

ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव

ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਉਸ ਧੀ ਨੂੰ ਪਾਲੇਗੀ ਅਤੇ ਵਧਾਏਗੀ।

Verse 7

केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप

ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਜਾਗੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਗਾਨਨਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਗਈ ਸੀ।

Verse 8

तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਸਤੀਤਵ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪਾਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ।

Verse 9

क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम

ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹੀ ਪਾਪ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्

ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते

ਗੋਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते

ਜੋ ਮਰਤਯੁ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਝਾੜ ਕੇ, ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः

ਜੋ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ—ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः

ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਜਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ‘ਹਰਿ’ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्

ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦರ್ಭਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਲ, ਪੰਚਲੋਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਨਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः

ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਤਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਨਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹਨ।

Verse 18

सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਤ ਰਣਭੂਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੱਤ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ (ਇਸ ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ) ਜਨਮਿਆ।

Verse 19

त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि

‘ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਨਾ ਰਹੇ’—ਮੈਂ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: ‘ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ।’

Verse 20

यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਕੋਈ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਵਰਨਰੇਖਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮੁਖ ਮਨੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 21

अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय

ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਾਪ ਦੀ ਛਾਂ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੇ ਮੁਖ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਕਰ।

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰਸਵਤ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 23

इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।’ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 24

वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि

ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਿਆ। ਸਵਰਨਰੇਖਾ ਦੇ ਜਲ ਉੱਤੇ ਛਾਲ-ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਲੀ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 25

वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਿਰ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕੁਸ਼ਲ ਨੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।

Verse 26

तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्

ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਹਿੰਦੀ ਮਹਾਨਦੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਸਿਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा

ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਰਥੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 28

यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਾਰਸਵਤ ਨਿਯਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

Verse 29

संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्

ਉਸ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਮੋਹਕ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਲੰਮੇ ਕੰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ, ਉੱਤਮ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 30

कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा

ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਸੁਗੰਧ ਕਮਲ ਸਮਾਨ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਪਰ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਬਾਲਾ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਗਿਆਨ-ਸੁੱਧ ਬੁੱਝ ਖੋ ਬੈਠੀ।

Verse 31

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी

ਉਹ ਨਾ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਅਸੁਰੀ, ਨਾ ਕਿੰਨਰੀ; ਤੀਰਥ-ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਐਸੀ ਸੁੰਦਰੀ ਬਣੀ।

Verse 32

परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी

ਉਹ ਸੁੰਦਰੀ ਭੋਜਰਾਜ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਈ; ‘ਮ੍ਰਿਗੀਮੁਖੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਸੀ—ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ ਆਪ।

Verse 33

न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता

ਰਾਜਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੀ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭੋਜਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਟਮਹਿਸ਼ੀ, ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਬਣਾਇਆ।

Verse 34

ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਗਿਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਰਿ ਹੈ; ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਨ ਹੈ।’

Verse 35

गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः

ਸਵਰਨਰੇਖਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਤਾਪੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸੂਰਯ ਵੀ—ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇਵਤਾ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 36

नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਰਚਿਆ—ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਮੇਤ।

Verse 37

देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः

ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਭਵ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ‘ਭਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ।

Verse 38

वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव

ਸਕੰਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ‘ਵੇਵੇ!’ ਤੋਂ ਭਵਾਨੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 39

तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਭਵੋਦਭਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्

ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ‘ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪਾਠ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।