Adhyaya 4
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਗਲ-ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਯojਨ ਦੂਰ ‘ਦੁੰਨਾਵਿੱਲਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਦੀ ਛੋਟੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਈ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੀਮ ਅਤੇ ‘ਦੁੰਨਕ’ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ/ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹੀ ਘਟਨਾ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਰ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਹਾਂ ਰਸਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਭੂਗੋਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਾਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪਾਤਾਲੋੱਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹ’ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ-ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਘਣੀ ਸ਼ੈਵ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੂਮੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ ‘ਭੂਤੀ’ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ/ਸਿੱਧੀ) ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾਣ—ਪਰ ਉਹ ਇੱਛਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹੇ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि दुन्नाविल्लेति विश्रुतम् । योजनस्यांतरे देवि पश्चिमे मंगलस्थितेः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਦੂੰਨਾਵਿੱਲੇ ਨਾਮੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੰਗਲਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ।
Verse 2
दुन्नको यत्र भीमेन भुक्त्वा त्यक्तः पुरा प्रिये । तत्रैव विवरं दिव्यं महा पातालमार्गदम्
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭੀਮ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੂੰਨਕ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਰ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तस्य कल्पः पुरा प्रोक्तः पातालोत्तरसंग्रहे । तत्र लिंगान्यनेकानि सिद्धस्थानानि षोडश
ਉਸ ਦਾ ਕਲਪ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ‘ਪਾਤਾਲੋੱਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹ’ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ-ਸਥਾਨ ਹਨ।
Verse 4
सुवर्णस्याकरः पूर्वं तत्स्थानमभवत्प्रिये । तस्मिन्स्थाने नरैर्देवि गन्तव्यं भूतिलिप्सया
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਵਰਨ ਦੀ ਖਾਣ ਸੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਭੂਤੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।