Adhyaya 3
Prabhasa KhandaVastrapatha Kshetra MahatmyaAdhyaya 3

Adhyaya 3

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ “ਕੋਟਿਸ਼ਹ” ਅਰਥਾਤ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਕਤਾ ਵਿਸਤਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ “ਸਾਰ” ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਚੋੜ-ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਮੋਦਰਾ ਨਦੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨਰੇਖਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲਮੇਘ, ਭਵ/ਦਾਮੋਦਰ, ਦੋ ਗਵਯੂਤੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਕਾਲਿਕਾ, ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਉੱਜਯੰਤ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਕੁੰਭੀਸ਼ਵਰ ਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ੈਵ ਸਥਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਪੰਜ ਗਵਯੂਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੀਕੁੰਡ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਤਨ/ਖਨਿਜ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਸੰਸਾਧਨ-ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ वस्त्रापथे क्षेत्रे संति तीर्थानि कोटिशः । तथापि सारं ते वच्मि सर्वतीर्थमहोदयम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮਹੋਦਯ, ਮੰਗਲ ਦਾ ਮਹਾਸਰੋਤ।

Verse 2

दामोदरे नदी प्रोक्ता स्वर्णरेषेति या स्मृता । ब्रह्मकुण्डं च तत्रैव तथा ब्रह्मेश्वरः स्मृतः

ਉੱਥੇ ਦਾਮੋਦਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸੁਵਰਨਰੇਸ਼ਾ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹ્મਕੁੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 3

कालमेघश्च संप्रोक्तो भवो दामोदरः स्मृतः । गव्यूतिद्वितयेनैव कालिका तत्र कीर्तिता

ਉਹ ਕਾਲਮੇਘ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਭਵ ਨੂੰ ਦਾਮੋਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੋ ਗਵਯੂਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿਕਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

इन्द्रेश्वरश्च तत्रैव रैवतः पर्वतस्तथा । उज्जयंतश्च तत्रैव देवः कुम्भीश्वरः स्मृतः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੈਵਤ ਪਰਬਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉੱਜਯੰਤ ਹੈ; ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕੁੰਭੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

भीमेश्वरश्च तत्रैव ततः क्षेत्रं महाप्रभम् । तैलसारणिकंनाम त्रेतायां हैममारकम्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤੈਲਸਾਰਣਿਕ ਹੈ—ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੈਮਮਾਰਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 6

पंचगव्यूतिमात्रं तु तत्क्षेत्रं संप्रकीर्तितम् । मृगीकुण्डं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम्

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਗਵਯੂਤੀ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮ੍ਰਿਗੀਕੁੰਡ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।

Verse 7

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं रत्नधात्वोस्तथाऽकरम् । कथितं तव देवेशि पुनः संक्षेपतो मया

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਹ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਖੇਤਰ—ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।