Adhyaya 16

Verse 1

राजोवाच । अथासौ वामनो विप्रः प्रविष्टो गहने वने । एकाकी किं चकाराथ कौतुकं तद्वदस्व मे

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सारस्वत उवाच । अथासौ वामनो विप्रो गत्वा रैवतके गिरौ । स्वर्णरेखानदीतोये स्नात्वाथ विधिपूर्वकम्

ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਸਵਰਨਰੇਖਾ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।

Verse 3

सुगंधपुष्पधूपाद्यैर्देवं संपूज्य भक्तितः । तस्थौ तदग्रतो राजन्नेकाकी निर्जने वने

ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 4

सर्वसत्त्वसमायुक्ते सरीसृपसमाकुले । अनेकस्वरसंघुष्टे मयूरध्वनिनादिते

ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਰਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਝੰਕਾਰਦਾ ਸੀ।

Verse 5

कोकिलारावरम्ये च वनकुक्कुटघोषिते । खद्योतद्योतिते तस्मिन्वलीमुखविधूनिते

ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਉਹ ਰਮਣੀਕ ਸੀ, ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ। ਜੁਗਨੂਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਉੱਥੇ ਬਾਂਦਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਦਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।

Verse 6

क्वचिद्वंशाग्निना शांते क्वचित्पुष्पितपादपे । गगनासक्तविटपे सूर्यतापविवर्जिते

ਕਿਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾਈ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 7

लुब्धकाघात संत्रस्तभ्रांतसूकरशंबरे । संहृष्टक्षत्रियवातस्थानदानविचक्षणे

ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਤੇ ਹਿਰਣ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਖੱਤਰੀ ਯੋਧੇ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਡੇਰਾ ਲਗਾਉਣ ਯੋਗ ਥਾਂ ਹੋਵੇ।

Verse 8

अनेकाश्चर्यसंपन्नं सस्मार मनसा हरिम् । तं भीतमिव विज्ञाय नरसिंहः समाययौ

ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਨਰਸਿੰਹ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 9

रक्षार्थं तस्य विप्रस्य बभाषे पुरतः स्थितः । न भेतव्यं त्वया विप्र वद ते किं करोम्यहम्

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 10

विप्र उवाच । यदि तुष्टो वरो देयो नरसिंह त्वया मम । सदात्र रक्षा कर्त्तव्या सर्वेषां तीर्थवासिनाम्

ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਓ, ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।”

Verse 11

देवस्याग्रे सदा स्थेयं यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । एवमस्त्विति तं प्रोच्य तथा चक्रे हरिस्तदा

“ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਦਾ ਖੜਾ ਰਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਤਦੋਂ ਓਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

अतो दामोदरस्याग्रे नरसिंहः स पूज्यते । वनं सौम्यं कृतं तेन तीर्थरक्षां करोति सः

ਇਸ ਲਈ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਸੁਮਧੁਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 13

भूतप्रेतादिसंवासो वने तस्मिन्न जायते । नरसिंहप्रभावेन नष्टं सिंहादिजं भयम्

ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦਾ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਰਸਿੰਹ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

कार्त्तिके वासरे विष्णोर्द्वादश्यां पारणे कृते । दामोदरं नमस्कृत्य भवं द्रष्टुं ततो ययौ

ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਰਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 15

चतुर्दश्यां कृतस्नानो भवं संपूज्य भावतः । भवभावभवं पापं भस्मीभूतं भवार्चनात्

ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਵ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਭਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 16

स क्षीणपापनिचयो जातो देवस्य दर्शनात् । भवस्याग्रे स्थितं शांतं तथा वस्त्रापथस्य च

ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭੰਡਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਵੀ।

Verse 17

तं कालमेघं समभ्यर्च्य ततो वस्त्रापथं ययौ । देवं संपूज्य मंत्रैः स वेदोक्तैर्विधिपूर्वकम्

ਉਸ ਕਾਲਮੇਘ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 18

धूपदीपादिनैवेद्यैः सर्वं चक्रे स वामनः । प्रदक्षिणाशतं कृत्वा भवस्याग्रे व्यवस्थितः

ਉਸ ਵਾਮਨ ਨੇ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਸੌ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 19

यावन्निरीक्षते सर्वं तावत्पश्यति पर्वतम् । उज्जयंतं गिरिवरं मैनाकस्य सहोदरम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਜਯੰਤ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਰਿ, ਜੋ ਮੈਨਾਕ ਦਾ ਸਹੋਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

सुराष्ट्रदेशे विख्यातं युगादौ प्रथमं स्थितम् । भूधरं भूधरैर्युक्तं शिलापादपमंडितम्

ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਪਿਤ, ਉਹ ਭੂਧਰ ਹੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 21

तं दृष्ट्वा चिंतयामास सूक्ष्मान्धर्मान्स वामनः । अल्पायासान्सुबहुलान्पुत्रलक्ष्मीप्रदायकान्

ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਮਨ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਖਮ ਮਾਰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੁਖ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 22

अवश्यं क्रिय माणेषु स्वधर्म उपजायते । दृष्ट्वा नदीं सागरगां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते

ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਆਪ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

गां स्पृष्ट्वा ब्राह्मणं नत्वा संपूज्य गुरुदेवताः । तपस्विनं यतिं शांतं श्रोत्रियं ब्रह्मचारिणम्

ਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ—ਤਪਸਵੀ, ਯਤੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪੁਰਖ, ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

पितरं मातरं भगिनीं तत्पतिं दुहितां पतिम् । भागिनेयमथ दौहित्रं मित्रसंबधिबांधवान् । संभोज्य पातकैः सर्वैर्मुच्यंते गृहमेधिनः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਧੀ ਅਤੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਣਜਾ ਅਤੇ ਦੋਹਿਤਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਕੁਟੁੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

राजा गजाश्वनकुलं सतीवृषमहीधराः । आदर्शक्षीरवृक्षाश्च सततान्नप्रदास्तु ते

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜ-ਪਦ ਹੋਵੇ; ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੰਸ਼ ਹੋਣ; ਸਤੀ ਪਤਨੀਆਂ, ਉੱਤਮ ਬਲਦ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇ; ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਦੁੱਧ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼’ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋਣ।

Verse 26

दृष्टमात्राः पुनन्त्येते ये नित्यं सत्यवादिनः । वेदधर्मकथां श्रुत्वा भुक्तिमुक्तिप्रदा नरान्

ਇਹ ਸਦਾ ਸਤਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਨ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

स्मृत्वा हरिहरौ गंगां कृत्वा तीरेण मार्जनम् । गत्वा जागरणे विष्णोर्दत्त्वा दानं च शक्तितः

ਹਰੀ-ਹਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਾਰਜਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜਾਗਰਣ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 28

तांबूलं कुसुमं दीपं नैवेद्यं तुलसीदलम् । गीतं नृत्यं च वाद्यं च विधाय सुरमंदिरे

ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂਲ, ਫੁੱਲ, ਦੀਪਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਭਜਨ-ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਉੱਚ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਹੈ।

Verse 29

एते सूक्ष्माः स्मृता धर्माः क्रियमाणा महोदयाः । अतो गिरीन्द्रं पश्यामि सर्वदेवालयं शुभम्

ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਗਿਰੀਂਦ੍ਰ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸਰਵਦੇਵਾਲਯ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 30

तेषां करतले स्वर्गः शिखरं यांति ये नराः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ, ਸਵਰਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 31

इति ज्ञात्वा समा रूढो वामनो गिरिमूर्द्धनि । ऐरावतपदाक्रांत्या यत्र तोयं विनिःसृतम्

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵਾਮਨ ਗਿਰਿ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 32

ततः शिखरमारूढां भवानीं स्कन्दमातरम् । द्रष्टुं स वामनो याति शिखरे गगनाश्रिते

ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਉਸ ਗਗਨ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਭਵਾਨੀ—ਸਕੰਦ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਿਆ।

Verse 33

यथायथा गिरिवरे समारोहंति मानवाः । तथातथा विमुच्यंते पातकैः सर्वदेहिनः

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

इति कृत्वा मतिं विप्रो जगाम गिरिमूर्द्धनि । भवभक्तो भवानीं स ददर्श स्कन्दमातरम्

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਰਿ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਭਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਵਾਨੀ—ਸਕੰਦ ਮਾਤਾ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 35

अंबेति भाषते स्कंदस्ततोऽन्ये सर्वदेवताः । पृथिव्यां मानवाः सर्वे पाताले सर्वपन्नगाः

ਸਕੰਦ ਨੇ ‘ਅੰਬਾ!’ ਕਿਹਾ; ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ।

Verse 36

अतो ह्यंबेति विख्याता पूज्यते गिरिमूर्द्धनि । संपूज्य विविधैर्मुख्यैः फलैर्नानाविधैर्द्विजः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅੰਬਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।

Verse 37

गगनासक्तशिखरे संस्थितः कौतुकान्वितः । एकाकी शिखरे तस्मिन्नूर्द्ध्वबाहुर्व्यवस्थितः

ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਉਸ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਸ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ।

Verse 38

निरीक्ष्य मेदिनीं सर्वां सपर्वतससागराम् । आद्यं सनातनं देवं भास्करं त्रिगुणात्मकम्

ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਿ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਸਵਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 39

सर्वतेजोमयं सर्वदेवं देवैर्नमस्कृतम् । भ्रममाणं निराधारं कालमानप्रयोजकम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਰਵਤੇਜੋਮਯ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਜੋ ਇਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਦੇਵਾਂ’ ਦਾ ਦੇਵ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ; ਜੋ ਨਿਰਾਧਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

यावत्पश्यति तं विप्रस्तावत्पश्यति शंकरम् । दिगंबरं भवं देवं समंतादश्मगुंठितम्

ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ (ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ) ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ—ਭਵ ਦੇਵ, ਦਿਗੰਬਰ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 41

बुद्धरूपाकृतिं देवं सर्वज्ञं गुणभूषितम् । कृशांगं जटिलं सौम्यं व्योममार्गे स्वयं स्थितम्

ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧ-ਸਰੂਪ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਸੌਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜਾ।

Verse 42

श्रीशिव उवाच । शृणु वामन तुष्टोऽहं दास्ये ते विविधान्वरान् । त्रैलोक्यव्यापिनी वृद्धिर्भविष्यति न संशयः

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਹੇ ਵਾਮਨ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਾਧਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 43

प्रतिभास्यंति ते वेदा गीतनृत्यादिकं च यत् । असाध्यसाधनी शक्ति भविष्यति तव स्थिरा । परं वस्त्रापथे गत्वा कुरु तीर्थावलोकनम्

“ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ। ਅਸਾਧ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।”

Verse 44

वामन उवाच । वस्त्रापथे महादेव यानि तीर्थानि तानि मे । वद देव विशेषेण यद्यस्ति करुणा मयि

ਵਾਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਰੁਣਾ ਹੈ।”

Verse 45

रुद्र उवाच । वस्त्रापथस्य वायव्ये कोणे दिव्यं सरोवरम् । तस्य पश्चिमदिग्भागे जालिर्गहनपल्लवा

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ‘ਜਾਲੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ।”

Verse 46

बिल्ववृक्षमयी मध्ये लिंगं तत्रास्ति मृन्मयम् । यत्रासौ लुब्धकः सिद्धो गतो मम पुरे पुरा

ਉਸ ਬਿਲਵ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਪਵਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੁਬਧਕ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਕਦੇ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪੁਰ (ਸ਼ਿਵਧਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 47

तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । इंद्रो वै वृत्रहा यस्मिन्विमुक्तो ब्रह्महत्यया

ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧੀ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 48

तस्माद्रुत्तरदिग्भागे धनदेन प्रतिष्ठितम् । लिंगं त्रैलोक्यविख्यातं तत्र देवी त्रिशूलिनी

ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਿਨੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 49

यस्या दर्शनमात्रेण पुत्रोऽस्य नलकूबर । पाशानुषक्तहस्तोऽभूद्देवं चक्रे त्रिशूलिनम्

ਉਸ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਿਨੀ) ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਲਕੂਬਰ—ਜਿਸ ਦਾ ਹੱਥ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸੀ—ਮੁੜ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 50

भवस्य नैरृते कोणे गणो हेरंबसंज्ञितः । यमेन कुर्वता लिंगं प्रथमं च प्रतिष्ठितः

ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੇਰੰਬ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਗਣ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 51

विचित्रं तस्य माहात्म्यं चित्रगुप्तोऽति विस्मितः । दृष्ट्वा समागतो द्रष्टुं देवं तं मृन्मयं पुरा

ਉਸ (ਲਿੰਗ/ਤੀਰਥ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਸ ਮਿੱਟੀ-ਮੂਰਤਿ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 52

तेनापि निर्मितं लिंगं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । चित्रगुप्तेश्वरंनाम विख्यातं भुवन त्रये

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ‘ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 53

पश्चिमेन चकारोच्चैः प्रजापतिरुदारधीः । केदाराख्यं तदा लिंगं गिरौ रैवतके स्थितम् । प्रजापतिः स्वयं तस्थौ तत्र पर्वतसानुनि

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਕੇਦਾਰ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 54

रुद्र उवाच । इंद्रेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्ये शृणुष्व तत् । ईशानकोणे विख्यातं भवस्य विदितं मम

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਸੁਣ। ਉਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਭਵ ਨੂੰ, ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।

Verse 55

वामन उवाच । कस्मादिंद्रः समायातः कथं चक्रे हरं हरिः । कथां सविस्तरामेतां कथयस्व मम प्रभो

ਵਾਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੰਦ੍ਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਹਰੇ (ਹਰ) ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।

Verse 56

रुद्र उवाच । लुब्धकस्तु पुरा सिद्धः शिवरात्रिप्रजागरात् । शिवलोके तदा प्राप्तं विमानं गणसंयुतम्

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਲੁਬਧਕ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਨੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਜਾਗਰਣ-ਵ੍ਰਤ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 57

सर्वत्रगं सुरुचिरं दिव्यस्त्रीगीतनादितम् तदारुह्य समायातो द्रष्टुं तां नगरीं हरेः

ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਸਰਵਤ੍ਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਉਸ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਇਆ।

Verse 58

यस्यां युद्धं समभवद्गणानां यमकिंकरैः । आगच्छमानं तं ज्ञात्वा देवराजेन चिंतितम्

ਉਸ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 59

पूज्योऽयं हरवत्सर्वैश्चित्रगुप्तयमादिभिः । इंद्रो गजं समारुह्य महिषेण यमो यतः

‘ਇਹ ਪੁਰਖ ਹਰੀ ਵਾਂਗ ਸਭ ਵੱਲੋਂ—ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ, ਯਮ ਆਦਿ ਸਮੇਤ—ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਹਾਥੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਯਮ ਮਹਿਸ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 60

विधाय लेखनीं कर्णे चित्रगुप्तो यमाज्ञया । ततो हूता गणाः सर्वे ये नीता धरणीतलात्

ਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਲੇਖਨੀ ਕੰਨ ‘ਤੇ ਧਰ ਲਈ, ਲਿਖਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀਤਲ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 61

निजापराधसंतप्ता गतास्ते दक्षिणामुखम् आथित्यपू । जा कर्तव्या लुब्धके गृहमागते

ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਘਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 62

अपूजिते गते ह्यस्मिन्हरो मां शपयिष्यति । तस्मात्पूजां करिष्यामि यथा तुष्यति शंकरः

“ਜੇ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਐਸੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 63

देवं द्रष्टुं समायातं ददर्शादूरतः स्थितम् । विमानस्थं हराकारं सूर्यकोटिसमप्रभम्

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ—ਦੂਰ ਖੜਾ—ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਨਸਥ, ਹਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।

Verse 64

संस्तूयमानं चरितैः शिवरात्रेः शिवस्य च । माघे मासे चतुर्द्दश्यां कृष्णायां जागरे कृते

ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਜਾਗਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 65

तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले । एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् । निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਦੇਵਾਂਗਨਾ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਠਾ ਕੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 66

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैर्व्रतैः किं किं सुरार्चनैः । किं योगैः किं तपोभिश्च ब्रह्मचर्य्यैः सुरेश्वर

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬਹੁਤ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਵਰਤਾਂ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 67

गयायां पिंडदानेन प्रयागमरणेन किम् । सोमेश्वरे सरस्वत्यां सोमपर्वणि किं गतैः

ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਸਿੱਧੀ? ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ? ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੋਮ-ਪਰਵਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਸਰਸਵਤੀ ਤਟ ਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 68

कुरुक्षेत्रगतैः किं स्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे । तुलासुवर्णदानेन वेदपाठेन किं भवेत्

ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੂਲਾ-ਦਾਨ ਵਾਂਗ ਤੋਲ ਕੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ?

Verse 69

सर्वपापक्षयो येन वृषोत्सर्गेण तेन किम् । गोदानं किं करोत्येवं जलदानं तथैव च

ਜਿਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਮੋਲ? ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਵੀ ਓਹੀ?

Verse 70

अयने विषुवे चैव संक्रांतौ कीदृशं फलम् । माघमासे चतुर्दश्यां यादृशं जागरे कृते

ਅਯਨ, ਵਿਸੁਵ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਤੁੱਲ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 71

यमः संभाषते वाण्या महिषोपरि संस्थितः । पश्य रुद्रस्य माहात्म्यं चित्रगुप्त विचारय

ਮਹਿਸ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਯਮ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ: ‘ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ; ਹੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ, ਇਸ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।’

Verse 72

अयं स लुब्धको येन हरः संपूजितः पुरा । सुराष्ट्रदेशे विख्यातं तीर्थं वस्त्रापथं शृणु

ਇਹ ਉਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ‘ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ’ ਸੁਣ।

Verse 73

उज्जयंतो गिरिस्तत्र तथा रैवतको गिरिः । महती वर्त्तते जालिस्तयोर्मध्ये मया श्रुतम्

ਉੱਥੇ ਉੱਜਯੰਤ ਪਹਾੜ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ‘ਜਾਲੀ’ ਹੈ—ਇਉਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 74

मृन्मयं वर्तते लिगं रात्रौ चानेन पूजितः । रात्रौ जागरणं कर्त्तुं येन कार्येण चागतः

ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਆਇਆ ਸੀ।

Verse 75

तदस्माभिः कथं वाच्यं स्वयं जानंति ते सुराः । वरांगना वरं द्रष्टुं वरयंति परस्परम् । इंद्रावासात्समायाता नंदने वेगवत्तराः

ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀਏ? ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉੱਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।

Verse 76

विरंचिना रायणशंकरत्विषा देहेन चागच्छति कोऽपि पूरुषः । पुरीं सुरेशाधिपतेर्निरीक्षितुं भर्त्ता ममायं तव चास्ति किं पतिः

ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਜੋਤ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਇੱਥੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹੈ। ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ!’—ਪਰ ਕੀ ਤੇਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਖੇਂ?

Verse 77

मृदंगवीणा पटहस्वरस्तुतैः प्रवोधिताभिः सुरराजमन्दिरे । देवो हरोऽयं न नरो हराकृतिर्दृष्टोंगनाभिस्तव किं किमावयोः

ਸੁਰਰਾਜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਟਹ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਤੁਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਤਦ ਉਹ ਬੋਲੇ: ‘ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵ ਹਰ ਹੈ—ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਧਾਰੇ!’ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੱਕ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੀ?

Verse 78

गायंति काश्चिद्विहसंति काश्चिन्नृत्यंति काश्चित्प्रपठंति काश्चित् । वदन्ति काश्चिज्जयशब्दसंयुतैर्वाक्यैरनेकैर्गुरुसन्निधाने

ਕੁਝ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਹੱਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਨੇਕ ਬਚਨ ਗੁਰੂ-ਸਮਾਨ ਪੂਜਨੀਯ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਉਚਾਰਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 79

काचिच्छिवं स्तौति शिवां तथान्या पृच्छत्यथान्या किमु बिल्वपत्रात् । किं वोपवासेन फलं तवेदं निद्राक्षयेणाथ फलं तवैतत्

ਇੱਕ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਦੂਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਦੇਵੀ) ਦੀ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਣ—ਨੀਂਦ ਤਿਆਗਣ—ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?’

Verse 80

तासां नानाविधा वाचः श्रूयन्ते नन्दने वने । ब्रह्मलोकादिका वार्त्ताः कृत्वा च तदनन्तरम्

ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ।

Verse 81

देवेन्द्रो लुब्धकं भूयो बभाषे कौतुकान्वितः । कस्मिन्देशे गिरौ जालिर्लिंगं यत्रास्ति दर्शय

ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦ੍ਰ) ਨੇ ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਜਾਲੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਵਿਖਾ।”

Verse 82

लुब्धक उवाच । सुराष्ट्रदेशे विख्यातो यस्मिन्देशे सरस्वती । वाडवं शिरसा धृत्वा प्रविष्टा लवणोदधौ

ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭੂਮੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਵਾਡਵ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

Verse 83

यत्र सा गोमती याति यत्रास्ते गन्धमादनः । उज्जयंतो गिरिवरो यत्र रैवतको गिरिः

“ਜਿੱਥੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉੱਜਯੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੈਵਤਕ ਪਰਬਤ ਹੈ—”

Verse 84

तत्र वस्त्रापथं क्षेत्रं भवस्तत्र व्यवस्थितः । तत्रास्ते मृन्मयं लिंगं जालिमध्ये सुरोत्तम

“ਉੱਥੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵੋਤਮ, ਜਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।”

Verse 85

इन्द्र उवाच । सहितैस्तत्र गंतव्यं पूजयिष्ये भवं स्वयम् । जालिमध्ये तथा लिंगं दर्शयस्व च लुब्धक

ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ; ਮੈਂ ਆਪ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ, ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਲਿੰਗ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦੇ।”

Verse 86

परदारादिकं पापं दैत्यानां तु विकृंतने । वधे वृत्रस्य संजातं तत्सर्वं क्षालयाम्यहम्

ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਪ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਜੋ ਉਪਜਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਧੋ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 87

इत्युक्त्वा सहिताः सर्वे संप्राप्ता गिरिमूर्द्धनि । वाहनानि च ते त्यक्त्वा प्रस्थिताः पादचारिणः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 88

उज्जयन्तगिरेर्मूर्ध्नि गजराजः समागतः । तदाग्रचरणं तस्य ददौ मूर्धनि कारणात्

ਉੱਜਯੰਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਥੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੱਗਲਾ ਪੈਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 89

तेनाक्रान्तो गिरिवरस्तोयं सुस्राव निर्मलम् । गजपादोद्भवं वारि भविष्यति सदा स्थिरम्

ਉਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇਹ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗਾ।

Verse 90

इति प्रोक्तं सुरेन्द्रेण लोकानां हितकाम्यया । सर्वे समागतास्तत्र यत्र जालिर्व्यवस्थिता

ਇਉਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੁਰੇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਜਾਲੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 91

संपूज्य विविधैः पुष्पैर्माघमासे चतुर्दशी । तस्यां जागरणं कृत्वा सञ्जातो निर्मलो हरिः

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 92

वस्त्रापथे भवं पूज्य हरिं रैवतके गिरौ । इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य संप्राप्तः स्वनिकतनम्

ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ।

Verse 93

लुब्धकोऽपि विमानेन संप्राप्तो हरिमन्दिरे । इत्युक्त्वा स भवो देवस्तत्रैवांतरधीयत

“ਲੁਬਧਕ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਭਵ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 94

वामनोपि ततश्चक्रे तत्र तीर्थावगाहनम् । यादृग्रूपः शिवो दृष्टः सूर्यबिंबे दिगंबरः

ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਵੀ ਉਥੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਐਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ—ਦਿਗੰਬਰ ਤਪਸਵੀ, ਸੂਰਜ-ਬਿੰਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ।

Verse 95

पद्मासनस्थितः सौम्यस्तथा तं तत्र संस्मरन् । प्रतिष्ठाप्य महामूर्त्तिं पूजयामास वासरम्

ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 96

मनोऽभीष्टार्थसिद्ध्यर्थं ततः सिद्धिमवाप्तवान् । नेमिनाथशिवेत्येवं नाम चक्रे स वामनः

ਮਨ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨੇਮਿਨਾਥ-ਸ਼ਿਵ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 97

भवस्य पश्चिमे भागे प्रत्यासन्ने धरातले । वामनो वसतिं चक्रे तीर्थे वस्त्रापथे तदा

ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ।

Verse 98

अतो यवाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवैः सवासवैः । इंद्रेण कुर्वता देवं समागत्य भवाग्रतः

ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਯਵਾਧਿਕ’ ਕਿਹਾ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 99

यवाधिकं प्रभासात्तु तीर्थमेतद्भवाज्ञया । अन्येषां षड्गुणं तीर्थं भविष्यति शिवाज्ञया

ਭਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ‘ਯਵਾਧਿਕ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 100

इत्येतत्कथितं सर्वं किमन्यत्परिपृच्छसि

ਇਉਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 101

राजोवाच । शिवरात्रिप्रभावोयमतुलः परिकीर्त्तितः । अजानता कृता तेन लुब्धकेन पुरा श्रुतम्

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲੁੱਭੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।”

Verse 102

इदानीं वद कर्त्तव्या कथमन्यैर्जनैर्विभो । किं ग्राह्यं किं नु मोक्तव्यं शिवरात्र्यां वदस्व मे

ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ: ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ? ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਤਿਆਗਣਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ।

Verse 103

सारस्वत उवाच । संप्राप्य मानुषं जन्म ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । शिवरात्रिः सदा कार्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 104

ईदृशं जायते पुण्यमेकया कृतया नृप । ये कुर्वंति सदा मर्त्त्यास्तेषां पुण्यमनंतकम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 105

द्वादशाब्दं व्रतमिदं कर्त्तव्यं प्रतिवत्सरम् । जीवितं चंचलं नृणां यदि कर्तुं न शक्यते

ਇਹ ਵਰਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਹਰ ਸਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੰਚਲ ਹੈ; ਜੇ ਇਹਨਾ ਲੰਮਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ…

Verse 106

तदा द्वादशभिर्मासैर्व्रत मेतत्समाप्यते । माघमासे चतुर्दश्यां प्रारम्भः क्रियते नृप

ਤਦ ਇਹ ਵਰਤ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 107

प्रतिमासं ततः कार्यं पौषांते तु समाप्यते । विघ्नश्चेज्जायते मध्ये कथं चिद्दैवयोगतः

ਫਿਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਣੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ…

Verse 108

न भवेद्व्रतभंगस्तु पुनः कार्यमनन्तरम् । द्वादशैव प्रकर्तव्याः कृत्वा संख्या विशेषतः

ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ; ਤੁਰੰਤ ਫਿਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ ਹਨ—ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ।

Verse 109

कृतं न नश्यते लोके शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कृष्णायां तु चतुर्दश्यां कृतपूर्वाह्निकक्रियः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪੂਰਵਾਹਨ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ…

Verse 110

उपवासनियमो ग्राह्यो नद्यां स्नानं विधीयते । तदभावे तडागादौ कार्यं स्नानं स्वशक्तितः

ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਲਾਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 111

तैलाभ्यंगो न कर्त्तव्यो न कार्यं गमनं क्वचित् । तीर्थसेवा प्रकर्त्तव्या तस्मिंश्चागमनं शुभम्

ਤੇਲ ਨਾਲ ਅਭਿਆਂਗ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਭਟਕਣ ਲਈ ਨਾ ਜਾਣਾ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 112

शिवरात्रिः सदा कार्या लिंगे स्वायंभुवे नरैः । तदभावे महापुण्ये लिंगे वर्षशताधिके

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਵਾਲੇ, ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ (ਇਹ ਵਰਤ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 113

गिरौ वने समुद्रांते नद्यां यच्च शिवालये । तद्वै स्वायंभुवं लिंगं स्वयं तत्रैव संस्थितम्

ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ, ਨਦੀ-ਤਟ ਤੇ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 114

वालुलिंगादिकं लिंगं पूजितं फलदं स्मृतम् । दिवा संपूज्य यत्नेन पुष्पधूपादिना नरः

ਵਾਲੂ-ਲਿੰਗ ਆਦਿਕ ਲਿੰਗ, ਜਦ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਫੁੱਲ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 115

वर्जयेन्मदिरां द्यूतं नारीं नखनिकृन्तनम् । ब्रह्मचर्यपरैः शांतैः कर्त्तव्यं समुपोषणम्

ਮਦਿਰਾ, ਜੂਆ, ਕਾਮ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਨਖ ਕੱਟਣਾ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 116

रात्रौ देवाग्रतो गत्वा कर्त्तव्याः सप्त पर्वताः । पक्वान्नफलतांबूलपुष्पधूपादिचर्चिताः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਤ ‘ਪਰਵਤ’ (ਰਸਮੀ ਢੇਰੀਆਂ/ਭੇਟਾਂ) ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਕੇ ਅੰਨ, ਫਲ, ਤੰਬੂਲ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ।

Verse 117

घृतेन दीपः कर्त्तव्यः पापनाशनहेतवे । यतो दीपस्य माहात्म्यं विज्ञेयं मुक्तिदायकम्

ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਘੀ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 118

दीपः सदैव कर्त्तव्यो गृहे देवालये नरैः । दिवा निशि च संध्यायां दीपः कार्यः स्वशक्तितः

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੀਵਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 119

किञ्चिदुद्द्योतमात्रेण देवास्तुष्यंति भूतले । पितॄणां प्रथमं दीपः कर्त्तव्यः श्राद्धकर्मणि

ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 120

रात्रौ जागरणं कार्यं यथा निद्रा न जा यते । शिवरात्रिप्रभावोऽयं श्रोतव्यः शिवसंनिधौ

ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਵੇ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 121

शिवस्य चरितं रात्रौ श्रोतव्यं बहुविस्तरम् । गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कर्तव्यं शिवसंनिधौ

ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਜਨ-ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਾਦਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 122

एवं सा नीयते रात्रिर्मुख्यं जागरणं यतः । रात्रौ देयानि दानानि शक्त्या वै तत्र जागरे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਰਣ ਮੁੱਖ ਵਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 123

पुनः स्नात्वा प्रभाते तु कर्त्तव्यं शिवपूजनम् । पूजनीयाश्च यतयो भोजनाच्छादनादिभिः

ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

तपस्विनां प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिभिः । द्वादशाष्टौ च चत्वारो भोक्तव्या एक एव वा

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਅੱਠ, ਜਾਂ ਚਾਰ—ਅਥਵਾ ਇਕ ਹੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 125

एकोऽपि ब्रह्मचारी यो ब्रह्मविच्छिवपूजकः । सहस्राणां समो भक्त्या गृहे संभोजितो भवेत्

ਇੱਕ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੂਜਕ ਹੈ, ਜੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

अक्षारालवणं पत्रे भोक्तव्यं वाग्यतैः स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्राणां दातव्यं भोजनं पुरः

ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਰੋਸਿਆ ਫਿੱਕਾ, ਬਿਨਾ ਲੂਣ ਦਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਖਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ।

Verse 127

अनेन विधिना कार्या शिवरात्रिः शिवव्रतैः । द्वादशैता यदा पूर्णास्तिलपात्राणि वै तदा

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਤਿਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪਾਤ੍ਰ (ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਲਈ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ।

Verse 128

द्वादशैव प्रदेयानिगुरुब्राह्मणज्ञातिषु । व्रतांते गौः प्रदातव्या कृष्णा वत्सयुता दृढा

ਉਹ ਬਾਰਾਂ (ਤਿਲ-ਪਾਤ੍ਰ) ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨ। ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 129

सवस्त्राभरणा देया घंटाभरणभूषिता । अंगुलीयकवासांसि च्छत्रोपानत्कमण्डलु

ਉਹ (ਗਾਂ) ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਭਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ, ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨ।

Verse 130

गुरवे दक्षिणा देयाब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः । एवं कृत्वा ततो देयं तपस्विभ्योऽथ भोजनम् । मिष्टान्नं विविधं दत्त्वा क्षमाप्य च विसर्जयेत्

ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਖਿਮਾ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।

Verse 131

एवं यः कुरुते सत्यं तस्य पापं न विद्यते । संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਭੋਗ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 132

दिव्यविमानमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । गतिवादित्रनिर्घोषैर्नीयते शिवमन्दिरे

ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਲਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

तदेतत्कथितं पुण्यं शिवरात्रिव्रतं मया । कृतेन येन लोकानां सर्वपापक्षयो भवेत्

ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।