Adhyaya 12

Verse 1

सारस्वत उवाच । गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् । गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्

ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕੋਈ ਪੂਜਾ ਲਈ ਗੰਗਾ-ਜਲ, ਮਧੁ ਤੇ ਘੀ, ਕੇਸਰ, ਅਗਰੁ ਤੇ ਚੰਦਨ, ਗੁੱਗਲ ਧੂਪ, ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬਕੁਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ…

Verse 2

पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च । तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्

ਪੈਦਲ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਭਾਰ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ; ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ੰਕਰ—ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 3

दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः । स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ (ਭੇਟ) ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਗਣ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः । सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च

ਚਾਹੇ ਪਤਨੀ, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ—ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् । चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च

ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਮੂਰਤੀ ਘੜ ਕੇ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ; ਚੰਦਨ, ਅਗਰੁ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 6

पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप । गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਵਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਹਾਸ-ਲਾਸ੍ਯ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 7

धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च । तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਗਾਂਵਾਂ, ਪਾਣੀ, ਅੰਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਘਾਹ ਤੇ ਇੰਧਨ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਭੀ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਉਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् । प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्

ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨੰਦਨ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति । अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः । विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र । तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः

ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਹ ਨਰ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜੋਮਯ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਭਵ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् । दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਅਰਚਨ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਦਰਭ ਘਾਹ ਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅੰਨ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਹਨ।

Verse 13

अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् । कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਸ਼ੁਭ ਸੌ-ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਲਾ ਪੁਸ਼ਪ, ਕਪੂਰ, ਅਗੁਰੂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ, ਕੁੰਕੁਮ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 14

बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु । तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च

ਬਿਲਵ ਫਲ ਜਿਤਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਣਾ ਕੇ, ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਤਾਂਬੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਤਿਲ ਤੇ ਦਰਭ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ।

Verse 15

तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते । अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਰਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਸੰਕਲਪ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਯਨ, ਵਿਸੁਵ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣਾਂ ਵੇਲੇ।

Verse 16

मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके । गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः

ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਕ੍ਸ਼ਯਾਹੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਦਿਨ—ਗਜਛਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ।

Verse 17

गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये । गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्

ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਘਰ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके । प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਭਾਸ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡਤਾਰਕ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜਾਂ ਗੋਮਤੀ—ਭਵ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਗੇ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪੁੰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਮ ਹਨ।

Verse 19

नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि । सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਮਦਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्

ਉੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੁਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्

ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ-ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 22

तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्

ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਮੰਗਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 23

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮਦ; ਮਾਇਆ, ਮਾਤਸਰ, ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯ, ਅਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਕੁਵਿਚਾਰ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੇਮਕਸਦ ਮਨਮਰਜ਼ੀ, ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ; ਅਤਿ-ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਆਲਸ ਭਰੀ ਸੁਖਾਲਤਾ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਸਾਹਸ—ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ।

Verse 25

आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਆਲਸ, ਲੰਬੀ ਟਾਲਮਟੋਲ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ—ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਖਾਣਾ—ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਚੋਰੀ; ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਨਾਸਕ ਦੋਸ਼ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ।

Verse 26

एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਰਤੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾ।

Verse 27

श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕੁਲੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਸਚਮੁੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते

ਤਦ ਦੋਸ਼ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਪਿਤਰਾਂ-ਦੇਵਾਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼-ਤਿਆਗੀ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे

ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਾਗਰ-ਤੀਰ ਤੇ, ਗਯਾ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰਪਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ—

Verse 30

प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप

ਪ੍ਰਭਾਸੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਨਦੀ/ਤੀਰਥ) ਤੇ, ਗੋਮਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਿੰਡਤਾਰਕ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਮੋਦਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ—

Verse 31

भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः

ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ, ਸਕਾਂਦ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਉੱਜਯਿਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ—ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਲੋਕ—

Verse 32

कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਜਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः

ਕੀੜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤੰਗਾ, ਪੰਛੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੂਅਰ ਵੀ; ਗਧੇ, ਊਠ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਹਿਰਨ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ—

Verse 34

ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् । कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः

ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः । संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्

ਤੀਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਵੀਂ ਉਤਕਰਸ਼ ਲਈ।

Verse 37

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः

ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 38

पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः । येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਨਿਧੀਆਂ ਹਨ—ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते । गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः

ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਰਾਹ ਬਹੁਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः । सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्

ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ, ਤਪ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੇ ਧੀਰਜੀ ਸਾਹਸ ਨਾਲ—ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह

ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੂਤਲ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠੱਗੇ ਤੇ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੇ, ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਤੇ ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਹ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ‘ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ’ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु

ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते

ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਇਕ ਸਿੱਕਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 45

देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः । माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸੁਪੁਸ਼ਟ ਦੇਹ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਿਉ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਭੈਣ, ਨਾ ਧੀ ਹੀ ਮਾਨੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 46

एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् । स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੂਰਖ ਭਵ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਹਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਭਾਗ੍ਯ ਵਸ਼ ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਲੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।