Adhyaya 10
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਤੀਰਥ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਉੱਤੇ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਰਾਜ/ਜਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਰਸਵਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਸਥਾਨ-ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਆਦਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਦਗੁਣੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਤੱਬ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਐਸੀ ਪਤਨੀ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਸਵਤ ਨੂੰ ਤਪੋਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਰੈਵਤਕ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਉੱਜਯੰਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਮਨ-ਬਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੁਰਾਕਥਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ—ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਸੰਭਵ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਆਕਾਂਖਾ ਨੂੰ ਸਦੁਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं गिरे रैवतकस्य च । भवस्य देवदेवस्य तथा वस्त्रापथस्य च
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅਹੋ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਵੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੀ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ।’
Verse 2
गंगा सरस्वती चैव गोमती नर्मदा नदी । स्वर्णरेखाजले सर्वास्तथा ब्रह्मा सवासवः
ਗੰਗਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੋਮਤੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਵਰਨਰੇਖਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਨ।
Verse 3
ब्रह्मेन्द्र विष्णुमुख्यानां देवानां शंकरस्य च । वासो विरचितस्तत्र यावद्ब्रह्मदिनं भवेत्
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ—ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਲਈ ਭੀ—ਵਸਤ੍ਰ ਰਚੇ ਗਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 4
क्षेत्रतीर्थप्रभावं च प्रसादात्तव शंकर । श्रुतं सविस्तरं सर्वमिदं त्वदुदितं मया
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 5
महेश्वर प्रभो ब्रूहि किं चकार जनेश्वरः । भोजराजो मृगीं प्राप्य स च सारस्वतो मुनिः
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ: ਮ੍ਰਿਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਾ—ਭੋਜਰਾਜ—ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 6
ईश्वर उवाच । तासु सर्वासु नारीषु रूपौदार्यगुणाधिका । नित्यं प्रमुदिता शांता नित्यं मंगलकारिका
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੂਪ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਸੀ; ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 7
माता स्वसा सखी पुत्री स्त्रीषु संबन्धवर्धनी । पिता भ्राता गुरुः पुत्रः पुरुषेषु तथा कृतः
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਬੰਧ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ—ਮਾਤਾ, ਭੈਣ, ਸਖੀ, ਧੀ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ।
Verse 8
एवं गुणवतीं भार्यां प्राप्य हृष्टो जनेश्वरः । सारस्वतं मुनिं स्तुत्वा राजा वचनमब्रवीत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੀ ਗੁਣਵਤੀ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਸਾਰਸਵਤ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 9
राजोवाच । ब्रह्मा विष्णुर्हरः सूर्य इन्द्रोऽग्निर्मरुतां गणः । ब्रह्मचर्येण तपसा त्वया सन्तोषिताः प्रभो
ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਰ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 10
दैवतं परमं मे त्वं पिता माता गुरुः प्रभुः । येन जन्मांतरं सर्वं प्रत्यक्षं कथितं मम
ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਹੈਂ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਦੱਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 11
सुराष्ट्रदेशो विख्यातो गिरी रैवतको महान् । भवः स्वयंभूर्भगवान्क्षेत्रे वस्त्रापथे श्रुतः
ਸੁਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਭਵ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ—ਆਪ ਪ੍ਰਕਟ—ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
उज्जयंतगिरेर्मूर्ध्नि गौरीस्कन्दगणेश्वराः । भावयंतो भवं सर्वे संस्थिता ब्रह्मवासरम्
ਉੱਜਯੰਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗੌਰੀ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼—ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 13
वामनो नगरं स्थाप्य शिवं सिद्धेश्वरं प्रति । जित्वा दैत्यं बलिं बद्ध्वा स्वयं रैवतके स्थितः
ਵਾਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਬਸਾ ਕੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਦੈਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 14
इत्येतत्सर्वमाश्चर्यं जीवद्भिर्यदि दृश्यते । तीर्थयात्राविधानेन भवो वस्त्रापथे हरिः
ਇਹ ਸਭ ਅਦਭੁਤਤਾ, ਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਹੈ।
Verse 15
त्यक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्पत्त्यश्वरथकुञ्जरान् । पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य गन्तव्यं निश्चितं मया
ਰਾਜ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਸਭ ਤਿਆਗ ਕੇ; ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂ।
Verse 16
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वं गम्यते यदि दृश्यते । तीर्थयात्राविधानेन भवो वस्त्रापथे हरिः
ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਹੈ।
Verse 17
सूर्यलोकं सोमलोकमिंद्रलोकं हरेः पुरम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य यास्येऽहं शिवमंदिरम्
ਸੂਰਯ ਲੋਕ, ਸੋਮ ਲੋਕ, ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪੁਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 18
श्रुत्वा हि वाक्यं विविधं नरेन्द्रात्प्रहृष्टरोमा स मुनिर्बभूव । जिज्ञासमानो हि नृपस्य सर्वं निवारयामास मुनिर्नरेन्द्रम्
ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਰੇਂਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
सारस्वत उवाच । गृहेऽपि देवा हरविष्णुमुख्या जलानि दर्भा नृपते तिलाश्च । अनेकदेशांतरदर्शनार्थं मनो निवार्यं नृपते त्वयेति
ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ! ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਜਲ, ਦર્ભ-ਘਾਹ ਅਤੇ ਤਿਲ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਹੁਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਦੌੜਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੂੰ ਰੋਕ।
Read Skanda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.