Adhyaya 43

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सावित्रीं च भवानीं च दुर्गां चैव सरस्वतीम् । योऽर्चयेत्तुलसीपत्रैः सर्वकामसमन्वितः

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਭਵਾਨੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या विष्णुं समर्चयेत् । अर्चितं तेन सकलं सदेवासुरमानुषम्

ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਾਨੋ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

चतुर्द्दश्यां महेशानं पौर्णमास्यां पितामहम् । येऽर्चयन्ति च सप्तम्यां तुलस्या च गणाधिपम्

ਜੋ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ, ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ ਗਣਾਧਿਪ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

शंखोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठं पादोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठम् । नैवेद्यशेषं क्रतुकोटितुल्यं निर्माल्यशेषं व्रतदानतुल्यम्

ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਜਲ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਕਰੋੜ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਤੁਲ੍ਯ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

मुकुन्दाशनशेषं तु यो भुनक्ति दिनेदिने । सिक्थेसिक्थे भवेत्पुण्यं चान्द्रायणशताधिकम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭੋਗ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਸੌ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरुषो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਿੱਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ—ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेषं ददाति भक्त्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिंडात्सुतिलैर्विमिश्रादाकल्पकोटिं पितरः सुतृप्ताः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਚਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ—ਸੂਖਮ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

स्नानार्चनक्रियाकाले घंटावाद्यं करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य गवां कोटिफलं लभेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

सर्ववाद्यमयी घंटा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल्लभते पुण्यं यज्ञकोटिफलं नरः

ਘੰਟੀ, ਜੋ ਸਭ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

वादित्राणामभावे तु पूजाकाले च सर्वदा । घंटावाद्यं नरैः कार्य्यं सर्ववाद्यमयी यतः

ਜਦ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਸਦਾ ਹੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 11

तुलसीकाष्ठसंभूतं चन्दनं यच्छते हरेः । निर्द्दहेत्पातकं सर्वं पूर्वजन्मशतार्जितम्

ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਚੰਦਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ददाति पितृ पिंडेषु तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां जायते तृप्तिर्गयाश्राद्धेन वै तथा

ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦਾ ਚੰਦਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

सर्वेषामेव देवानां तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां च विशेषेण सदाऽभीष्टं हरेः कलौ

ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦਾ ਚੰਦਨ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 14

हरेर्भागवता भूत्वा तुलसीकाष्ठचन्दनम् । नार्पयति सदा विष्णोर्न ते भागवताः कलौ

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦਾ ਭਗਤ ਆਖੇ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦਾ ਚੰਦਨ ਨਹੀਂ ਅਰਪਦਾ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਭਾਗਵਤ ਨਹੀਂ।

Verse 15

शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवह्निना । नीयमानो यमेनापि विष्णुलोकं स गच्छति

ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਾਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਲੈ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यद्येकं तुलसीकाष्ठं मध्ये काष्ठस्य यस्य हि । दाहकाले भवेन्मुक्तः पापकोटिशतायुतैः

ਜੇ ਦਾਹ ਸਮੇਂ ਕਾਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

दह्यमानं नरं दृष्ट्वा तुलसीकाष्ठवह्निना । जन्मकोटिसहस्रैस्तु तोषितस्तैर्जनार्दनः

ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਾਹ ਹੁੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ।

Verse 18

दह्यमानं नरं सर्वे तुलसीकाष्ठवह्निना । विमानस्थाः सुरगणाः क्षिपंति कुसुमांजलीन्

ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਦੇਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ‘ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

नृत्यंत्योऽप्सरसो हृष्टा गीतं गायन्ति सुस्वरम् । ज्वलते यत्र दैत्येन्द्र तुलसीकाष्ठपावकः

ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ! ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਸੀ-ਕਾਠ ਦਾ ਪਾਵਕ ਧਧਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 20

कुरुते वीक्षणं विष्णुः सन्तुष्टः सह शंभुना

ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਛੁੜੀ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

गृहीत्वा तं करे शौरिः पुरुषं स्वयमग्रतः । मार्जते तस्य पापानि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् । महोत्सवं च कृत्वा तु जयशब्दपुरःसरम्

ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਆਪ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਜੈ-ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਹੋਇਆ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

सूत उवाच । प्रह्लादेनोदितं श्रुत्वा माहात्म्यं द्वारकाभवम् । प्रहृष्टा ऋषयः सर्वे तथा दैत्येश्वरो बलिः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਲੀ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 23

ततः सर्वेऽभिनन्द्यैनं प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम् । उद्युक्ता द्वारकां गत्वा द्रष्टुं कृष्णमुखाम्बुजम्

ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਦੈਤ-ਪੁੰਗਵ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਣ।

Verse 24

ततस्ते बलिना सार्धं मुनयः संशितव्रताः । आगत्य द्वारकां स्नात्वा गोमत्यां विधिपूर्वकम्

ਤਦ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਮੁਨੀ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਗੋਮਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 25

कृष्णं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य कृत्वा यात्रां यथाविधि । दत्त्वा दानानि बहुशः कृतकृत्यास्ततोऽभवन्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਬਾਰੰਬਾਰ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ, ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ।

Verse 26

जग्मुः स्वीयानि स्थानानि बलिः पातालमाययौ । प्रह्लादं च प्रणम्याशु मेने स्वस्य कृतार्थताम्

ਫਿਰ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਲੀ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਉਤਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋਰਥ-ਸਿੱਧ, ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 43

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यश्रवणादिफलश्रुतिवर्णनपुरःसरतुलसीपत्रकाष्ठमहिमवर्णनपूर्वकं प्रह्लादद्विजसंवाद समाप्त्यनंतरं बलिना सह द्विजकृतद्वारकायात्राविधिवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ਤਮ (43ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਕਾਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪੂਰਵਕਥਨ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।