Adhyaya 37

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णकृष्णेति कृष्णेति श्वपचो जागरन्निशि । जपेदपि कलौ नित्यं कृष्णरूपी भवेद्धि सः

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਵਪਚ (ਚੰਡਾਲ) ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਨਿੱਤ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ” ਜਪਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

कृष्णकृष्णेति कृष्णेति कलौ वदत्यहर्निशम् । नित्यं यज्ञायुतं पुण्यं तीर्थकोटिसमुद्भवम्

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ’ ਜਪਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 3

संपूर्णैकादशी भूत्वा द्वादश्यां वर्द्धते यदि । उन्मीलिनीति विख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः

ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀ ‘ਉਨ੍ਮੀਲਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ।

Verse 4

वंजुलीवासरे ये वै रात्रौ कुर्वंति जागरम् । यज्ञायुतायुतं पुण्यं मुहूर्तार्द्धेन जायते

ਵੰਜੁਲੀ-ਦਿਨ ਜੋ ਭਗਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

संपूर्णा द्वादशी भूत्वा वर्द्धते चापरे दिने । त्रयोदश्यां मुनिश्रेष्ठा वंजुली दुर्ल्लभा कलौ

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਵਧੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੰਜੁਲੀ-ਯੋਗ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

उन्मीलिनीमनुप्राप्य ये प्रकुर्वंति जागरम् । निमिषार्द्धेन तत्पुण्यं गवां कोटिफलप्रदम्

ਉਨ੍ਮੀਲਿਨੀ ਤਿਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਨਿਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਰੋੜ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 7

संपूर्णैकादशी भूत्वा प्रत्यऽहं वर्द्धते यदि । दर्शश्च पौर्णमासी च पक्षवृद्धिस्तथोच्यते

ਜੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ‘ਪੱਖਵ੍ਰਿੱਧਿ’—ਪੱਖ ਦੇ ਲੰਬਾ ਹੋਣ—ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

पक्षवृद्धिकरीं प्राप्य ये प्रकुर्वंति जागरम् । निमिषार्द्धार्द्धमात्रेण गवां कोटिफलप्रदम्

ਜਦੋਂ ਪੱਖਵ੍ਰਿੱਧਿ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਜੋ ਭਗਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਿਸ਼ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

श्रीप्रह्लाद उवाच । चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्व किल्बिषैः । स याति परमं स्थानं दाहप्रलयवर्जितम्

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 10

चक्रं प्रक्षालितं यत्र कृष्णेन स्वयमेव हि । तेन वै चक्रतीर्थं हि पुण्यं च परमं हरेः । भवंति तत्र पाषाणाश्चक्रांका मुक्तिदायकाः

ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਧੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਪੁਨੀਤ ਤੀਰਥ। ਉੱਥੇ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

तत्रैव यदि लभ्यंते चक्रैर्द्वादशभिः सह । द्वादशात्मा स विज्ञेयो मोक्षदः परिकीर्तितः

ਜੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤਮਾ’—ਬਾਰਾਂ-ਰੂਪੀ—ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

एकचक्रेण पाषाणो द्वारवत्यां सुशोभनः । सुदर्शनाभिधेयोसौ मोक्षैकफलदायकः

ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 13

लक्ष्मीनारायणौ द्वौ तौ भुक्तिमुक्तिफलप्रदौ । त्रिभिश्चैवाच्युतं देवं सदेन्द्रपददायकम्

ਨਾਮ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ–ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਤੱਕ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 14

भूतिदो विघ्नहंता च चतुश्चक्रो जनार्द्दनः । पञ्चभिर्वासुदेवस्तु जन्ममृत्युभयापहः

ਚਾਰ (ਉਚਾਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਜਨਾਰ্দਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ। ਪੰਜ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

प्रद्युम्नः षड्भिरेवासौ लक्ष्मीं कांतिं ददाति च । सप्तभिर्बलदेवस्तु गोत्रकीर्तिविवर्द्धनः

ਛੇ (ਉਚਾਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਹਨ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਨਾਲ ਬਲਦੇਵ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਲ-ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

वांछितं चाष्टभिर्भक्त्या ददाति पुरुषोत्तमः । सर्वं दद्यान्नवव्यूहो दुर्ल्लभो यः सुरोत्तमैः

ਅੱਠ (ਉਚਾਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਭਕਤੀ ਸਹਿਤ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਂ-ਵਿਊਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 17

राज्यप्रदो दशभिस्तु दशावतार एव च । एकादशभिरैश्वर्य्यमनिरुद्धः प्रयच्छति

ਦਸ ਜਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜ-ਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ। ਗਿਆਰਾਂ ਜਪਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭੂ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 18

निर्वाणं द्वादशात्मा तु चक्रैर्द्वादशभिः स्मृतम् । अत ऊर्ध्वमनंतोऽसौ सौख्यमोक्षप्रदायकः

ਨਿਰਵਾਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਚਕ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ये केचित्तत्र पाषाणाः कृष्णचक्रेण मुद्रिताः । तेषां स्पर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ਉੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਪੱਥਰ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

ब्रह्महत्यादिकं पापं मनोवाक्कायकर्मजम् । तत्सर्वं विलयं याति चक्रांकितप्रपूजनात्

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ, ਮਨ-ਵਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸਭ ਅਪਰਾਧ—ਇਹ ਸਭ ਚਕ੍ਰ-ਅੰਕਿਤ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

म्लेच्छदेशे शुभे वाऽपि चक्रांको यत्र तिष्ठति । योजनानि दश द्वे च मम क्षेत्रं च सुन्दरि

ਮਲੇਛ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਚਕ੍ਰ-ਅੰਕ ਖੜਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ।

Verse 22

मृत्युकाले च संप्राप्ते हृदये यस्तु धारयेत् । चक्राकं पापदलनं स याति परमां गतिम्

ਜਦ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਦਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

गोमतीसंगमे स्नात्वा भृगुतीर्थे तथैव च । न मातुर्वसते कुक्षौ यद्यपि स्यात्स पातकी

ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤਿਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।

Verse 24

तामसं राजसं वापि यत्कृतं विष्णुपूजनम् । तत्सात्त्विकत्वमभ्येति निम्नगांभो यथार्णवे

ਤਾਮਸ ਜਾਂ ਰਾਜਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਨ ਸਾਤ্তਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੁਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकाक्षेत्रस्थसुदर्शनप्रमुखानन्तान्तचक्रचिह्नांकित पाषाणमाहात्म्यवर्णनपूर्वकतत्पूजनफलादिकथनंनाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ: ‘ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਪਾਥਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’।