Adhyaya 18

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् । दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗਣਨਾਥ ਦੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰੁਕਮੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 2

यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 3

वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬਾਵੜੀਆਂ, ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 4

गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗਾਂ, ਧਰਤੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 5

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 6

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 7

त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् । त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्

ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ, ਉਸੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले । कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮੀ ਮੂਰਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਲਾ-ਨਿਆਸ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?”

Verse 9

दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति

“ਦੈਤ੍ਯ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੋ; ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਕਹੋ,” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी । दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮੀ ਮੂਰਤੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।”

Verse 11

पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः । निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः

ਪੂਰਵ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਬਲੀ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ; ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਹਸਤਖੇਪ ਕੀਤਾ।

Verse 12

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितांल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः

ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਵਾਮਨ ਜਨਮੇ, ਫਿਰ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਬਣੇ। ਮਧੁਹਾ ਹਰਿ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਆਕ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ।

Verse 13

बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ-ਲੋਕ ਦਾ ਵਾਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਦੈਤ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ।

Verse 14

स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह

ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਰਿ ਆਪ ਵੱਸੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ‘ਖਰੀਦੇ’ ਗਏ ਹੋਣ। ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਬਲੀ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਬਣੇ।

Verse 15

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्

ਦੁਰਵਾਸਾ ਭਗਵਾਨ ਵੀ—ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 16

एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः

ਇਉਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੋਮਤੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ।

Verse 17

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च

ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨ ਧਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਗਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 18

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्

ਆਨਰੱਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ—ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਵੇਦਾਧਿਆਨ ਸੀ, ਨਾ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਸੀ।

Verse 19

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः

ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਕੁਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਬਹੁਤੇ ਮਲੇਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 20

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः

ਨੇੜੇ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ। ‘ਪੁੰਨ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਅਹੰਨਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ,’ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ।

Verse 21

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, 'ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੈਤ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।'

Verse 22

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਵੇਖਿਆ।

Verse 23

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਲਗਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਖਾ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 24

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। 'ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ, 'ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਮਾਰ ਦਿਓ!'

Verse 25

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

'ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਕਿਹੜਾ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?' - ਅਜਿਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।

Verse 26

ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः । तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः

ਉਸ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਧਰਮ ਹੈ!” ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ…

Verse 27

निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः । जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले

ਤਦ ਮਹਾਸੁਰ ਰੁਰੂ ਨਾਮੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛੀਨ ਲਏ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः । पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्

ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਲੋਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਰੋਂ ਫੜ ਕੇ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਛੱਡ ਆਏ।

Verse 29

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते । अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः । आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्

ਉਸ ਨੂੰ ਤਦ ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਜੇ ਇਹ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।” ਫਿਰ ਆਨਰਤ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ)।

Verse 30

प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे

ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: “ਜੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ ਦੇਵੇਗੀ?”

Verse 31

अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् । मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्

ਜਾਂ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾਂ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਪੱਖ ਕੌਣ ਲਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕੌਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ?

Verse 32

चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह । को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे । तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्

ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕੌਣ ਕਰਾਵੇਗਾ? ਜਾਂ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 33

ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् । चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਵੀ ਨੇਤਾ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ; ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 34

इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् । आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्

ਇਉਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ-ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ।

Verse 35

उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह । स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्

ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭੂਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਜੇ ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 36

शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना

ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੀ; ਤਦ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 37

दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः । प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्

ਮਧੁਪਰਕ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 39

सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् । दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्

ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ—ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् । रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च

ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਰੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ: “ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!”

Verse 41

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਇਆਂ, ਦੁਖੀ ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਬਾਏ ਹੋਇਆਂ ਲਈ—ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਬਣ।

Verse 42

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च

ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।

Verse 43

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव

ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯਦੇਵ! ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਬਣ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।

Verse 44

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵਿਖਾਇਆ ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਮਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਰਾ ਨਿਯਮ ਕਿਸ ਨੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਸ ਨੇ ਤੋੜਿਆ? ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਦੱਸ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ।

Verse 46

दुर्वासा उवाच । मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन । चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਕਰਤੀਰਥ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 47

अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः । गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਜੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਗਲਾ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।

Verse 48

बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह । जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ (ਚੌਲ) ਖੋਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਘਸੀਟਿਆ।

Verse 49

सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः । हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः

ਮੈਨੂੰ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੀਚ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 50

स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो । तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਚੱਕਰਤੀਰਥ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਓ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਯਮ (ਵਰਤ) ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰੋ।

Verse 51

तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਾਂਗਾ।