Mantra 21
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Vājasaneyin)
Devata: Indra (barhis as divine instrument/seat)
Chandas: Yajus-style formula (non-metrical/prose cadence)
Samhita Patha (Devanagari)
दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनां दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । स्वा॒स॒स्थमिन्द्रे॒णास॑न्नम॒न्या ब॒र्हीᳪष्य॒भ्य॒भूद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
Transliteration
dēvám barhír vāritīnāṃ dēvám índram avardhayat | svāsasthám índrēṇāsannám anyā́ barhī́ṃṣy abhyabhūd vasuváne vasudhḗyasya vetu yája
Translation
ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵ—ਬਰ੍ਹਿਸ, ਵਾਰਿਤੀਨਾਂ (ਅਪਮੰਗਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ) ਦਾ ਬਰ੍ਹਿਸ—ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਹੋਰ ਬਰ੍ਹਿਸ-ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਵਸੁਵਨੇ ਵਿੱਚ, ਵਸੁਧੇਯ (ਸੰਚਿਤ ਧਨ) ਲਈ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਲਿਆਵੇ—ਯਜ੍ਞ!
Padapatha (Word Analysis)
दे॒वम् । ब॒र्हिः । वारि॑तीनाम् । दे॒वम् । इन्द्र॑म् । अ-वर्धयत् । स्वा॒स॒स्थम् । इन्द्रे॑ण । आ॒स॒न्नम् । अ॒न्या । ब॒र्हीᳪषि । अ॒भि-अ॒भूत् । वसु॒-वने॑ । वसु॒-धेय॑स्य । वेतु॑ । यज॑
Word by Word
देवम्the god / divine (one)
देवम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootदेव (प्रातिपदिक)
बर्हिःthe sacred grass (barhis)
बर्हिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
वारितीनाम्of the restrainers/warders (lit. ‘those who keep off’)
वारितीनाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootवारिती (प्रातिपदिक)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म (देवम् इन्द्रम् = apposition)
TypeNoun (Proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
अवर्धयत्increased, strengthened
अवर्धयत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
स्वासस्थम्firm in his own seat; self-established
स्वासस्थम्:
कर्म (विशेषण-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootस्वासस्थ (प्रातिपदिक; स्व-आस-स्थ ‘standing in one’s own seat/abode’)
इन्द्रेणby/with Indra
इन्द्रेण:
करण
TypeNoun (Proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
आसन्नम्seated; having sat down; placed
आसन्नम्:
विशेषण
TypeParticiple (Past passive) used adjectivally
Rootआस् (धातु) + क्त (कृदन्त) → आसन्न
अन्याanother (one)
अन्या:
कर्तृ
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
बर्हीषिon/at the barhis (sacrificial grass)
बर्हीषि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
अभ्यभूत्came up to; approached; became present
अभ्यभूत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु) उपसर्गः अभि +
वसुवनेin the ‘wealth-grove’/place of riches (Vasu-vana)
वसुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवसुवन (प्रातिपदिक)
वसुधेयस्यof the treasure/wealth-deposit
वसुधेयस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootवसुधेय (प्रातिपदिक)
वेतुmay (he) obtain; may (he) win
वेतु:
क्रिया
TypeVerb
Rootवे (धातु; ‘to weave/seek/obtain’—here optative/imperative sense ‘may he obtain’)
यजsacrifice! worship!
यज:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
Entities Mentioned
I
IndraB
Barhis (deified sacrificial grass)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes