Mantra 74
Rishi: Kaṇva is explicitly named as paradigmatic seer in the mantra’s exemplum.
Devata: Savitṛ (primary); prosperity/abundance imagery via the ‘cow’ bandhu.
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like (ṛc-style), though transmitted in VS as yajus.
Samhita Patha (Devanagari)
ताᳪ स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यस्य चि॒त्रामाऽहं वृ॑णे सुम॒तिं वि॒श्वज॑न्याम् । याम॑स्य॒ कण्वो॒ अदु॑ह॒त्प्रपी॑नाᳪ स॒हस्र॑धारां॒ पय॑सा म॒हीं गाम्
Transliteration
tā́m savitúr váreṇyasya citrā́m ā́haṃ vṛṇe sumatíṃ viśvájanyām | yā́m asyá káṇvo áduhat prápīnām sahásra-dhārāṃ páyasā mahī́ṃ gā́m
Translation
ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰੇਣ੍ਯ (ਚੁਣਨਯੋਗ) ਚਮਕਦਾਰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨੂੰ—ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਉਸ ਦੀ ਸੁਮਤਿ ਨੂੰ—ਮੈਂ ਵਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਣਵ ਨੇ ਦੁਹਿਆ ਸੀ—ਪੂਰਨ ਪੋਸ਼ਿਤ, ਮਹਾਨ ਗਾਂ, ਦੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ।
Padapatha (Word Analysis)
ताम् । स॒वि॒तुḥ । वरे॑ण्यस्य । चि॒त्राम् । आ । अहम् । वृ॒णे । सु॒-मतिम् । वि॒श्व-ज॑न्याम् । याम् । अ॒स्य॒ । कण्वः॑ । अ॒दु॑हत् । प्र-पी॑नाम् । स॒हस्र॑-धाराम् । पय॑सा । म॒हीं । गाम्
Word by Word
ताम्her/that (one)
ताम्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सवितुःof Savitṛ
सवितुः:
सम्बन्ध (genitive) / विशेषण-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
वरेण्यस्यof the most excellent/choice-worthy
वरेण्यस्य:
सम्बन्ध (genitive) / विशेषण
TypeAdjective
Rootवरेण्य (प्रातिपदिक; √वृ ‘to choose’ → ‘worthy of choosing’)
चित्राम्bright, splendid
चित्राम्:
कर्म (ताम् इति कर्मपदस्य विशेषणम्) / कर्म
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
आtowards, unto (prefix)
आ:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
अहम्I
अहम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वृणेchoose, accept
वृणे:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृ (वृञ्) ‘to choose’
सुमतिम्good thought, good counsel, благessing (good-mindedness)
सुमतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसुमति (प्रातिपदिक; सु- + मति)
विश्वजन्याम्universal, belonging to all people
विश्वजन्याम्:
कर्म (सुमतिम् इति कर्मपदस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्वजन्य (प्रातिपदिक; विश्व + जन्य ‘belonging to all people’)
याम्which (her/that)
याम्:
कर्म (अदुहत् इत्यस्य) / सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अमस्यof Ama (a person/lineage-name)
अमस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootअम (प्रातिपदिक)
कण्वःKaṇva (seer)
कण्वः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकण्व (प्रातिपदिक)
अदुहत्milked
अदुहत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√दुह् ‘to milk’
प्रपीनाम्full, well-filled
प्रपीनाम्:
कर्म (याम्/गाम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootप्रपीन (प्रातिपदिक; ‘full, abundant’, from √प्याय्/√पी ‘to swell, be full’)
सहस्रधाराम्having a thousand streams
सहस्रधाराम्:
कर्म (गाम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसहस्रधार (प्रातिपदिक; सहस्र + धारा)
पयसाwith milk
पयसा:
करण
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
महीम्great
महीम्:
कर्म (गाम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootमही (प्रातिपदिक) / महत्-स्त्री (विशेषणार्थ)
गाम्cow
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SavitṛG
Go/Puṣṭi (the ‘Mighty Cow’ as bandhu)K
Kaṇva (ṛṣi exemplar)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes