Shukla Yajur Veda — Adhyaya 17, Mantra 25
Rishi: Viśvakarman/cosmogonic hymn-complex (variable tradition).
Devata: Implicitly the creative principle (often aligned with Viśvakarman/Prajāpati).
Chandas: Triṣṭubh (probable).
Samhita Patha (Devanagari)
चक्षु॑षः पि॒ता मन॑सा॒ हि धीरो॑ घृ॒तमे॑ने अजन॒न्नम्न॑माने । य॒देदन्ता॒ अद॑दृहन्त॒ पूर्व॒ आदिद् द्यावा॑पृथि॒वी अ॑प्रथेताम्
Transliteration
cákṣuṣaḥ pitā mánasā hí dhī́ro ghṛtámené ajanann námnamāne | yád édantā́ adádṛhanta pū́rve ā́did dyā́vā-pṛthivī́ áprathetām ||
Translation
ਅੱਖ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਧੀਰ, ਘ੍ਰਿਤਮਈ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਮਣ ਵਾਲੇ (ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਤੱਤ) ਉਸ ਨੇ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਦਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਦਿਆਵਾ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀ (ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ) ਵਿਸਤਾਰੀਆਂ।
Padapatha (Word Analysis)
चक्षु॑षः । पि॒ता । मन॑सा । हि । धीरो॑ । घृ॒तमे॑ने । अ॒ज॒न॒न् । नम्न॑माने । यत् । ए॒दन्ताः॑ । अद॑दृहन्त । पूर्वे॑ । आत् । इत् । द्यावा॑-पृथि॒वी । अ॒प्र॒थे॒ता॒म् ।
Word by Word
चक्षुषःof the eye
चक्षुषः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
पिताfather
पिता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
मनसाby/with the mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
हिindeed/for
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि
धीरःwise, steadfast
धीरः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootधीरा (प्रातिपदिक)
घृतम्ghee
घृतम्:
कर्म
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
एनेby this (with it)
एने:
करण
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अजनन्they generated/produced
अजनन्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√जन् (जनँ) / causative √जनय्
अम्नम्the sacred name/utterance (traditional recitation)
अम्नम्:
कर्म (अजनन् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअम्न (प्रातिपदिक; ‘नाम/उच्चारण/परम्परा’ इत्यर्थे वैदिक)
आमानेwhile measuring/establishing (in due measure)
आमाने:
अधिकारण/भाव (क्रियाविशेषणवत्)
TypeVerb (participial/finite, Vedic)
Rootआ-√मा (मा॒) (धातु) → क्त/शानच्-प्रत्ययान्त रूप (वैदिक)
यत्when/that which
यत्:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम)
ईदन्ताःthese (present ones)/those here
ईदन्ताः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootईदन्त (प्रातिपदिक; वैदिक ‘एदन्त/ईदन्त’ = ‘इदानीन्तन/एतदन्त’ प्रकारः)
अददृहन्तthey made firm/strengthened
अददृहन्त:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√दृंह्/दृह् (दृंहँ ‘स्थैर्ये/बलवर्धने’)
पूर्वेthe former/ancient (ones)
पूर्वे:
कर्तृ (ईदन्ताः इत्यस्य विशेषणम्) अथवा पृथक् कर्तृ
TypeAdjective (substantive)
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
आत्then/thereupon
आत्:
—
TypeIndeclinable
Rootआत्
इत्indeed
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत्
द्यावापृथिवीHeaven-and-Earth
द्यावापृथिवी:
कर्तृ
TypeNoun (compound)
Rootद्यावापृथिवी (द्वन्द्व-समास; द्यौस् + पृथिवी)
अप्रथेताम्they two spread out/expanded
अप्रथेताम्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√प्रथ् (प्रथँ ‘विस्तारे’)
Entities Mentioned
V
ViśvakarmanP
PrajāpatiD
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes