Brahmā–Viṣṇu-Pūjā: Upacāra-Vistāra and Īśvara’s Prasāda (Offerings in Shiva Worship and the Lord’s Grace)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੌਨ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼/ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਅਰਥਾਤ ਉਪਲਬਧ ਪਰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ, ਕੇਯੂਰ, ਕਿਰਿਟ, ਮਣੀ, ਕੁੰਡਲ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ-ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ-ਅੰਗੂਠੀ, ਫੁੱਲ, ਤਾਮਬੂਲ, ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ-ਅਗਰੂ ਲੇਪ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ, ਪੱਖੇ, ਪਤਾਕਾ, ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਕ-ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੈਭਵ ਤੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ‘ਪਤਿਯੋਗ੍ਯ’ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਰਪਣ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नंदिकेश्वर उवाच । तत्रांतरे तौ च नाथं प्रणम्य विधिमाधवौ । बद्धांजलिपुटौ तूष्णीं तस्थतुर्दक्षवामगौ
ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੇ ਰਹੇ—ਇੱਕ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੂਜਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ।
Verse 2
तत्र संस्थाप्य तौ देवं सकुटुंबं वरासने । पूजयामासतुः पूज्यं पुण्यैः पुरुषवस्तुभिः
ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਨੀਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
पौरुषं प्राकृतं वस्तुज्ञेयं दीर्घाल्पकालिकम् । हारनूपुरकेयूरकिरीटमणिकुंडलैः
ਮਨੁੱਖ-ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ, ਕੇਯੂਰ, ਕਿਰਿਟ, ਮਣੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਆਦਿ।
Verse 4
यज्ञसूत्रोत्तरीयस्रक्क्षौममाल्यांगुलीयकैः । पुष्पतांबूलकर्पूरचंदनागुरुलेपनैः
ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਉੱਤਰੀਯ, ਸ੍ਰਕ, ਖੌਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਤਾਮਬੂਲ, ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਗਰੂ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 5
धूपदीपसितच्छत्रव्यजनध्वजचामरैः । अन्यैर्दिव्योपहारैश्च वाण्मनोतीतवैभवैः
ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ, ਵਿਅਜਨ, ਧਵਜ ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
पतियोग्यैः पश्वलभ्यैस्तौ समर्चयतां पतिम् । यद्यच्छ्रेष्ठतमं वस्तु पतियोग्यं हितद्ध्वजे
ਜੋ ਭੇਟਾਂ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਤੂ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਪਤੀਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ, ਹੇ ਹਿਤਧ੍ਵਜ।
Verse 7
तद्वस्त्वखिलमीशोपि पारं पर्यचिकीर्षया । सभ्यानां प्रददौ हृष्टः पृथक्तत्र यथाक्रमम्
ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 8
कोलाहलो महानासीत्तत्र तद्वस्तु गृह्णताम् । तत्रैव ब्रह्मविष्णुभ्यां चार्चितः शंकरः पुरा
ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां नवमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 10
दिनमेतत्ततः पुण्यं भविष्यति महत्तरम् । शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरेषा मम प्रिया
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਤਿਥੀ ‘ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 11
एतत्काले तु यः कुर्यात्पूजां मल्लिंगबेरयोः । कुर्यात्तु जगतः कृत्यं स्थितिसर्गादिकं पुमान्
ਜੋ ਇਸ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਬਿੰਬ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ—ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਯੋਗ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 12
शिवरात्रावहोरात्रं निराहारो जितेंद्रि यः । अर्चयेद्वा यथान्यायं यथाबलमवंचकः
ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਬਿਨਾ ਛਲ ਦੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 13
यत्फलं मम पूजायां वर्षमेकं निरंतरम् । तत्फलं लभते सद्यः शिवरात्रौ मदर्चनात्
ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
मद्धर्मवृद्धिकालोऽयं चंद्र काल इवांबुधेः । प्रतिष्ठाद्युत्सवो यत्र मामको मंगलायनः
ਇਹ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 15
यत्पुनः स्तंभरूपेण स्वाविरासमहं पुरा । स कालो मार्गशीर्षे तु स्यादाद्रा र् ऋक्षमर्भकौ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਤੰਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਆਰਦਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੇਠ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
आद्रा र्यां मार्गशीर्षे तु यः पश्येन्मामुमासखम् । मद्बेरमपि वा लिंगं स गुहादपि मे प्रियः
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਰਦ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ—ਉਮਾ-ਸਖ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अलं दर्शनमात्रेण फलं तस्मिन्दिने शुभे । अभ्यर्चनं चेदधिकं फलं वाचामगोचरम्
ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਅਭ੍ਯਰਚਨਾ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ—ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਫਲ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 18
रणरंगतलेऽमुष्मिन्यदहं लिंगवर्ष्मणा । जृंभितो लिंगवत्तस्माल्लिंगस्थानमिदं भवेत्
ਇਸੇ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਲਿੰਗਸਥਾਨ’—ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ—ਬਣੇਗੀ।
Verse 19
अनाद्यंतमिदं स्तंभमणुमात्रं भविष्यति । दर्शनार्थं हि जगतां पूजनार्थं हि पुत्रको
ਇਹ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸਤੰਭ-ਲਿੰਗ ਅਣੂ ਜਿਤਨਾ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਣ; ਅਤੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 20
भोगावहमिदं लिंगं भुक्तिं मुक्त्येकसाधनम् । दर्शनस्पर्शनध्यानाज्जंतूनां जन्ममोचनम्
ਇਹ ਲਿੰਗ ਭੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
अनलाचलसंकाशं यदिदं लिंगमुत्थितम् । अरुणाचलमित्येव तदिदं ख्यातिमेष्यति
ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਜੋ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਅਰੁਣਾਚਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 22
अत्र तीर्थं च बहुधा भविष्यति महत्तरम् । मुक्तिरप्यत्र जंतूनां वासेन मरणेन च
ਇੱਥੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਵੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 23
रथोत्सवादिकल्याणं जनावासं तु सर्वतः । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਰਥੋਤਸਵ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਜਪ—ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
मत्क्षेत्रादपि सर्वस्मात्क्षेत्रमेतन्महत्तरम् । अत्र संस्मृतिमात्रेण मुक्तिर्भवति देहिनाम्
ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 25
तस्मान्महत्तरमिदं क्षेत्रमत्यंतशोभनम् । सर्वकल्याणसंपूर्णं सर्वमुक्तिकरं शुभम्
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 26
अर्चयित्वाऽत्र मामेव लिंगे लिंगिनमीश्वरम् । सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं सार्ष्टिरेव च
ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲਿੰਗੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ—ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਲੋਕ੍ਯ, ਸਾਮੀਪ੍ਯ, ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰ੍ਸ਼ਟੀ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
सायुज्यमिति पंचैते क्रियादीनां फलं मतम् । सर्वेपि यूयं सकलं प्राप्स्यथाशु मनोरथम्
ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Verse 28
नंदिकेश्वर उवाच । इत्यनुगृह्य भगवान्विनीतौ विधिमाधवौ । यत्पूर्वं प्रहतं युद्धे तयोः सैन्यं परस्परम्
ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨਿਮਰ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋਈਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਠਹਿਰ ਗਈਆਂ।
Verse 29
तदुत्थापयदत्यर्थं स्वशक्त्याऽमृतधारया । तयोर्मौढ्यं च वैरं च व्यपनेतुमुवाच तौ
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
सकलं निष्कलं चेति स्वरूपद्वयमस्ति मे । नान्यस्य कस्यचित्तस्मादन्यः सर्वोप्यनीश्वरः
ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਕਲ (ਸਗੁਣ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਨਿਰਗੁਣ)। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਈਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਸਭ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
Verse 31
पुरस्तात्स्तंभरूपेण पश्चाद्रू पेण चार्भकौ । ब्रह्मत्वं निष्कलं प्रोक्तमीशत्वं सकलं तथा
ਅੱਗੇ ਸਤੰਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਕਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸਕਲ (ਸਾਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਟ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
द्वयं ममैव संसिद्धं न मदन्यस्य कस्यचित् । तस्मादीशत्वमन्येषां युवयोरपि न क्वचित्
ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਤੱਤ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਈਸ਼ਤਵ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 33
तदज्ञानेन वां वृत्तमीशमानं महाद्भुतम् । तन्निराकर्तुमत्रैवमुत्थितोऽहं रणक्षितौ
ਤੁਹਾਡੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹਾਲਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਉਲਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 34
त्यजतं मानमात्मीयं मयीशे कुरुतं मतिम् । मत्प्रसादेन लोकेषु सर्वोप्यर्थः प्रकाशते
ਆਪਣਾ ਆਪ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ—ਈਸ਼ਵਰ—ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਟਿਕਾਓ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
गुरूक्तिर्व्यंजकं तत्र प्रमाणं वा पुनः पुनः । ब्रह्मतत्त्वमिदं गूढं भवत्प्रीत्या भणाम्यहम्
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ (ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
अहमेव परं ब्रह्म मत्स्वरूपं कलाकलम् । ब्रह्मत्वादीश्वरश्चाहं कृत्यं मेनुग्रहादिकम्
ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ।
Verse 37
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च ब्रह्माहं ब्रह्मकेशवौ । समत्वाद्व्यापकत्वाच्च तथैवात्माहमर्भकौ
ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੀ ਹਾਂ। ਸਭ ਨਾਲ ਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ‘ਆਤਮਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਬਾਲਕ।
Verse 38
अनात्मानः परे सर्वे जीवा एव न संशयः । अनुग्रहाद्यं सर्गांतं जगत्कृत्यं च पंकजम्
ਜੋ ‘ਆਤਮਾ’ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਆਦਿ ਮੰਨ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉਸੇ ਰੀਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 39
ईशत्वादेव मे नित्यं न मदन्यस्य कस्यचित् । आदौ ब्रह्मत्त्वबुद्ध्यर्थं निष्कलं लिंगमुत्थितम्
ਈਸ਼ਰਤਾ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅਖੰਡ) ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 40
तस्मादज्ञातमीशत्वं व्यक्तं द्योतयितुं हि वाम् । सकलोहमतो जातः साक्षादीशस्तु तत्क्षणात्
ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਈਸ਼ਰਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸਕਲ (ਸਗੁਣ-ਸੰਪੂਰਨ) ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਮੈਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਈਸ਼ਰ ਹੀ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਾਜ਼ਰ।
Verse 41
सकलत्वमतो ज्ञेयमीशत्वं मयि सत्वरम् । यदिदं निष्कलं स्तंभं मम ब्रह्मत्वबोधकम्
ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਕਲ (ਪ੍ਰਗਟ) ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਲ ਸਤੰਭ ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਪਰਮ, ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।
Verse 42
लिंगलक्षणयुक्तत्वान्मम लिंगं भवेदिदम् । तदिदं नित्यमभ्यर्च्यं युवाभ्यामत्र पुत्रकौ
ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਲਿੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 43
मदात्मकमिदं नित्यं मम सान्निध्यकारणम् । महत्पूज्यमिदं नित्यमभेदाल्लिंगसिंगिनोः
ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ (ਸ਼ਿਵ) ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿੱਤ ਮਹਾ-ਪੂਜਯ ਹੈ।
Verse 44
यत्रप्रतिष्ठितं येन मदीयं लिंगमीदृशम् । तत्र प्रतिष्ठितः सोहमप्रतिष्ठोपि वत्सकौ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਤਸੋ।
Verse 45
मत्साम्यमेकलिंगस्य स्थापने फलमीरितम् । द्वितीये स्थापिते लिंगे मदैक्यं फलमेव हि
ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹੈ।
Verse 46
लिंगं प्राधान्यतः स्थाप्यं तथाबेरं तु गौणकम् । लिंगाभावेन तत्क्षेत्रं सबेरमपि सर्वतः
ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੇਰ (ਮੂਰਤੀ) ਗੌਣ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਖੇਤਰ—ਮੂਰਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਅਧੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages Brahmā and Viṣṇu performing a complete pūjā to Śiva (with His household) and culminates in Śiva’s pleased response and redistribution of the offered items as prasāda—arguing that even the highest cosmic deities model devotion and that worship is validated by divine grace.
The enumerated upacāras function as a semiotics of sovereignty: ornaments and textiles signify majesty, fragrance and light signify purity and illumination, and ‘vāṇmanotīta’ gifts indicate that true offering transcends mere materiality by carrying intention beyond speech and mind. The prasāda distribution encodes the teaching that offerings return transformed—sanctifying the community and converting private devotion into shared liberation-oriented merit.
Śiva is highlighted primarily as Īśvara/Śaṅkara—the Lord who receives worship and grants prasāda—together with His ‘sakuṭumba’ presence (divine household), signaling a householded, relational divinity rather than an abstract absolute, even while His grandeur is described as beyond speech and mind.