भैरवोत्पत्तिः ब्रह्मदर्पनिग्रहश्च (Origin of Bhairava and the Subduing of Brahmā’s Pride)

Verse 1

नंदिकेश्वर उवाच । ससर्जाथ महादेवः पुरुषं कंचिदद्भुतम् । भैरवाख्यं भ्रुवोर्मध्याद्ब्रह्मदर्पजिघांसया

ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਖ ਰਚਿਆ—ਭੈਰਵ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 2

स वै तदा तत्र पतिं प्रणम्य शिवमंगणे । किं कार्यं करवाण्यत्र शीघ्रमाज्ञापय प्रभो

ਤਦੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਤਿ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ— “ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਰੰਤ ਹੁਕਮ ਕਰੋ।”

Verse 3

वत्सयोऽयं विधिः साक्षाज्जगतामाद्यदैवतम् । नूनमर्चय खड्गेन तिग्मेन जवसा परम्

ਵਤ્સ, ਇਹ ਵਿਧੀ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਦੈਵਤ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਉਪਾਸਨਾ-ਆਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੱਖੀ ਖੜਗ ਨੂੰ ਉਪਾਯ ਮੰਨ ਕੇ, ਪਰਮ ਤਤਪਰਤਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ।

Verse 4

स वै गृहीत्वैककरेण केशं तत्पंचमं दृप्तमसत्यभाषणम् । छित्त्वा शिरांस्यस्य निहंतुमुद्यतः प्रकंपयन्खड्गमतिस्फुटं करैः

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 5

पिता तवोत्सृष्टविभूषणांबरस्रगुत्तरीयामलकेशसंहतिः । प्रवातरंभेव लतेव चंचलः पपात वै भैरवपादपंकजे

ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜੇ, ਮਾਲਾ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਵੇਲ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਭੈਰਵ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 6

तावद्विधिं तात दिदृक्षुरच्युतः कृपालुरस्मत्पतिपादपल्लवम् । निषिच्य बाष्पैरवदत्कृतांजलिर्यथा शिशुः स्वं पितरं कलाक्षरम्

ਤਦ ਦਿਆਲੂ ਅਚਿਉਤ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੇ ਉਸ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸੁਆਮੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕੋਮਲ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਤੋਤਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अच्युत उवाच । त्वया प्रयत्नेन पुरा हि दत्तं यदस्य पंचाननमीशचिह्नम् । तस्मात्क्षमस्वाद्यमनुग्रहार्हं कुरु प्रसादं विधये ह्यमुष्मै

ਅਚਿਉਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਕਰੋ।"

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायामष्टमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 9

अथाह देवः कितवं विधिं विगतकंधरम् । ब्रह्मंस्त्वमर्हणाकांक्षी शठमीशत्वमास्थितः

ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਪਟੀ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਈਸ਼ਰਤਾ ਦਾ ਢੰਗ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”

Verse 10

नातस्ते सत्कृतिर्लोके भूयात्स्थानोत्सवादिकम् । ब्रह्मोवच । स्वामिन्प्रसीदाद्य महाविभूते मन्ये वरं वरद मे शिरसः प्रमोक्षम्

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਦ, ਉਤਸਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਸਵਾਮੀ, ਅੱਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ! ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਪਰਮ ਵਰ ਹੈ— ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੋਚਨ (ਅਹੰਕਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ)।”

Verse 11

नमस्तुभ्यं भगवते बंधवे विश्वयोनये । सहिष्णवे सर्वदोषाणां शंभवे शैलधन्वने

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ— ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਬੰਧੂ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ, ਵਿਸ਼ਵਯੋਨੀ (ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ); ਤੂੰ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਹਿਸ਼ਨੁ ਹੈਂ; ਸ਼ੰਭੂ, ਮੰਗਲਮਯ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਧਨ੍ਵਾ, ਪਰਬਤ-ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਨੁਰਧਰ ਹੈਂ।

Verse 12

ईश्वर उवाच । अराजभयमेतद्वै जगत्सर्वं न शिष्यति । ततस्त्वं जहि दंडार्हं वह लोकधुरं शिशो

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਰਾਜ-ਭੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਲਨ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ, ਹੇ ਬਾਲਕ।”

Verse 13

वरं ददामि ते तत्र गृहाण दुर्लभं परम् । वैतानिकेषु गृह्येषु यज्ञे च भवान् गुरुः

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਪਰਮ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਸ਼੍ਰੌਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯੱਗ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 14

निष्फलस्त्वदृते यज्ञः सांगश्च सहदक्षिणः । अथाह देवः कितवं केतकं कूटसाक्षिणम्

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਯੱਗ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ। ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ ਬਣੇ ਕਪਟੀ ਕੇਤਕੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 15

रे रे केतक दुष्टस्त्वं शठ दूरमितो व्रज । ममापि प्रेम ते पुष्पे मा भूत्पूजास्वितः परम्

ਹੇ ਕੇਤਕ! ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਛਲੀਆ ਹੈਂ—ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾ। ਤੇਰੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾ ਬਣੀਂ।

Verse 16

इत्युक्ते तत्र देवेन केतकं देवजातयः । सर्वानि वारयामासुस्तत्पार्श्वादन्यतस्तदा

ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਤਦੋਂ ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਕੇਤਕੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 17

केतक उवाच । नमस्ते नाथ मे जन्मनिष्फलं भवदाज्ञया । सफलं क्रियतां तात क्षम्यतां मम किल्बिषम्

ਕੇਤਕ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਫਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 18

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं नाशयत्येव ते स्मृतिः । तादृशे त्वयि दृष्टे मे मिथ्यादोषः कुतो भवेत्

ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ?

Verse 19

तथा स्तुतस्तु भगवान्केतकेन सभातले । न मे त्वद्धारणं योग्यं सत्यवागहमीश्वरः

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੇਤਕੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।”

Verse 20

मदीयास्त्वां धरिष्यंति जन्म ते सफलं ततः । त्वं वै वितानव्याजेन ममोपरि भविष्यसि

ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਚਾਰਕ ਤੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ; ਤਦ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਛਤਰ/ਵਿਤਾਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਪਰ ਰਹੇਂਗਾ।

Verse 21

इत्यनुगृह्य भगवान्केतकं विधिमाधवौ । विरराज सभामध्ये सर्वदेवैरभिष्टुतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਤਕੀ ਤੇ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੇ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਪਤ ਹੋਏ।