Śiva-Naivedya-Grāhyatā-Nirṇayaḥ (On the Proper Acceptance and Merit of Śiva’s Consecrated Food-Offering)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਗੱਲ—“ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ”—ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਬਿਲਵ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁੱਧ, ਸੰਯਮੀ, ਵਰਤ-ਸਥ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਆਵਾਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਘਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲਵੋ, ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੇਵਨ ਕਰੋ; ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਦੀਕਸ਼ਾ-ਯੁਕਤ ਭਕਤ ਆਦਿ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषयः ऊचुः । अग्राह्यं शिवनैवेद्यमिति पूर्वं श्रुतं वचः । ब्रूहि तन्निर्णयं बिल्वमाहात्म्यमपि सन्मुने
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ।’ ਹੇ ਸਤ੍ਮੁਨੀ, ਇਸ ਦਾ ਠੀਕ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 2
सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे सावधानतयाधुना । सर्वं वदामि संप्रीत्या धन्या यूयं शिवव्रताः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਭ ਮੁਨੀਓ, ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਹੋ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧੰਨ ਹੋ।
Verse 3
शिवभक्तः शुचिः शुद्धः सद्व्रतीदृढनिश्चयः । भक्षयेच्छिवनैवेद्यं त्यजेदग्राह्यभावनाम्
ਸ਼ਿਵਭਗਤ—ਸ਼ੁਚਿ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ’ ਮੰਨਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 4
दृष्ट्वापि शिवनैवेद्ये यांति पापानि दूरतः । भक्ते तु शिवनैवेद्ये पुण्यान्या यांति कोटिशः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अलं यागसहस्रेणाप्यलं यागार्बुदैरपि । भक्षिते शिवनैवेद्ये शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਹਜ਼ਾਰ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਗਾਂ ਦੀ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
यद्गृहे शिवनैवेद्यप्रचारोपि प्रजायते । तद्गृहं पावनं सर्वमन्यपावनकारणम्
ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 7
आगतं शिवनैवेद्यं गृहीत्वा शिरसा मुदा । भक्षणीयं प्रयत्नेन शिवस्मरणपूर्वकम्
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ (ਮਾਨੋ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਲਵੇ।
Verse 8
आगतं शिवनैवेद्यमन्यदा ग्राह्यमित्यपि । विलंबे पापसंबंधो भवत्येव हि मानवे
ਸ਼ਿਵ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ‘ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੇਲੇ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ’ ਐਸਾ ਸੋਚਣ ਨਾਲ—ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸੰਬੰਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
न यस्य शिवनैवेद्यग्रहणेच्छा प्रजायते । स पापिष्ठो गरिष्ठः स्यान्नरकं यात्यपि ध्रुवम्
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
हृदये चन्द्र कान्ते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते । शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्य्यते
ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਰ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਮਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਿਵ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਗਤ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ: ‘ਇਹ ਭਕਸ਼੍ਯ (ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ) ਹੈ।’
Verse 11
शिवदीक्षान्वितो भक्तो महाप्रसादसंज्ञकम् । सर्वेषामपि लिंगानां नैवेद्यं भक्षयेच्छुभम्
ਸ਼ਿਵ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਹਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ’ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਅੰਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 12
अन्यदीक्षायुजां नॄणां शिवभक्तिरतात्मनाम् । शृणुध्वं निर्णयं प्रीत्या शिवनैवेद्यभक्षणे
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਦੀਕਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭਕਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ।
Verse 13
शालग्रामोद्भवे लिंगे रसलिंगे तथा द्विजाः । पाषाणे राजते स्वर्णे सुरसिद्धप्रतिष्ठिते
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਲਿੰਗ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰਸਲਿੰਗ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 14
काश्मीरे स्फाटिके रात्ने ज्योतिर्लिंगेषु सर्वशः । चान्द्रायणसमं प्रोक्तं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम्
ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਫਟਿਕ ਰਤਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । भक्षयित्वा द्रुतं तस्य सर्वपापं प्रणश्यति
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਭੱਖੇ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
चंडाधिकारो यत्रास्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः । चंडाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तच्च भक्तितः
ਜਿੱਥੇ ਚੰਡਾਧਿਕਾਰ (ਕਠੋਰ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੱਕਦਾਰੀ) ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਭੋਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਚੰਡਾਧਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਸਾਦ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
बाणलिंगे च लौहे च सिद्धे लिंगे स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भवेत्
ਬਾਣਲਿੰਗ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਸਿੱਧ ਲਿੰਗ, ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ—ਚੰਡ (ਕਠੋਰ/ਹਿੰਸਕ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿਗਰਾਨ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 18
स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नापनोदकम् । त्रिःपिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਸਨਾਪਨ-ਜਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਾਪ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासंगात्सर्वं याति पवित्रिताम्
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੱਤਰ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਜਲ ਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
लिंगोपरि च यद्द्रव्यं तदग्राह्यं मुनीश्वराः । सुपवित्रं च तज्ज्ञेयं यल्लिंगस्पर्शबाह्यतः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਮ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
नैवेद्यनिर्णयः प्रोक्तं इत्थं वो मुनिसत्तमाः । शृणुध्वं बिल्वमाहात्म्यं सावधानतयाऽदरात्
ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਨਿਯਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Verse 22
महादेवस्वरूपोयं बिल्वो देवैरपि स्तुतिः । यथाकथंचिदेतस्य महिमा ज्ञायते कथम्
ਇਹ ਬਿਲਵ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤੁਤ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੈਭਵ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 23
पुण्यतीर्थानि यावंति लोकेषु प्रथितान्यपि । तानि सर्वाणि तीर्थानिबिल्वमूलेव संति हि
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 24
बिल्वमूले महादेवं लिंगरूपिणमव्ययम् । यः पूजयति पुण्यात्मा स शिवं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
ਬਿਲਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਜੋ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
बिल्वमूले जलैर्यस्तु मूर्द्धानमभिषिंचति । स सर्वतीर्थस्नातः स्यात्स एव भुवि पावनः
ਜੋ ਬਿਲਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਵਨ ਹੈ।
Verse 26
एतस्य बिल्वमूलस्याथालवालमनुत्तमम् । जलाकुलं महादेवो दृष्ट्वा तुष्टोभवत्यलम्
ਇਸ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਦਾ ਉੱਤਮ ਜਲ-ਭਰਿਆ ਆਲਵਾਲ (ਕੁੰਡ) ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
पूजयेद्बिल्वमूलं यो गंधपुष्पादिभिर्नरः । शिवलोकमवाप्नोति संततिर्वर्द्धते सुखम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਸੁਖ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 28
बिल्वमूले दीपमालां यः कल्पयति सादरम् । स तत्त्वज्ञानसंपन्नो महेशांतर्गतो भवेत्
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਿਲਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
बिल्वशाखां समादाय हस्तेन नवपल्लवम् । गृहीत्वा पूजयेद्बिल्वं स च पापैः प्रमुच्यते
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਬਿਲਵ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
बिल्वमूले शिवरतं भोजयेद्यस्तु भक्तितः । एकं वा कोटिगुणितं तस्य पुण्यं प्रजायते
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਰਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
बिल्वमूले क्षीरमुक्तमन्नमाज्येन संयुतम् । यो दद्याच्छिवभक्ताय स दरिद्रो न जायते
ਜੋ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੰਨ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 32
सांगोपांगमिति प्रोक्तं शिवलिंगप्रपूजनम् । प्रवृत्तानां निवृत्तानां भेदतो द्विविधं द्विजाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ‘ਸਾਂਗੋਪਾਂਗ’ ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਅੰਗ‑ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਪੂਰਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।
Verse 34
प्रवृत्तानां पीठपूजां सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकान्ते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत् । पूजान्ते स्थापयेल्लिंगं पुटे शुद्धे पृथग्गृहे
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੀਠ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਰਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਅੰਨ—ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਪੂਟ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 35
करपूजानिवृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत् । निवृत्तानां परं सूक्ष्मं लिंगमेव विशिष्यते
ਜੋ ਕਰ-ਪੂਜਾ (ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ) ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ। ਐਸੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਲਿੰਗ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 36
विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत् । पूजां कृत्वा तथा लिंगं शिरसाधारयेत्सदा
ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰੱਖੇ।
Frequently Asked Questions
It overturns the claim that Śiva-naivedya is inherently “agrāhya” by asserting that a qualified Śiva-bhakta should accept and consume it; the chapter argues from soteriological outcomes—pāpa-kṣaya by mere sight, puṇya multiplication by devoted consumption, and even Śiva-sāyujya as the stated result.
Śiva-naivedya functions as a sacramental medium: contact (darśana), reception (śirasā gṛhītvā), and consumption (bhakṣaṇa) are treated as progressively intensifying modes of participation in Śiva’s grace, with Śiva-smaraṇa as the inner rite that converts food-offering into liberation-oriented praxis.
Rather than a named iconographic form, the chapter highlights Śiva as the giver of prasāda and the category of the “śivadīkṣā-vat bhakta” (initiated/authorized devotee) as the paradigmatic recipient, indicating that devotional status and purity govern the proper handling of Śiva’s consecrated offering.