शिवपुराण-प्रशंसा (Praise of the Śiva Purāṇa) / Śivapurāṇa Māhātmya
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਹਿਤ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਵਕ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਜਦ ਤੱਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ/ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ” ਇਹ ਸ਼ਰਤੀ ਦੁਹਰਾਵਾ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਤਕ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ੁਭ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਿਡਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝਗੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਦੰਡ ਲਈ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ, ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਸੁਸਦਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । साधुपृष्टं साधवो वस्त्रैलोक्यहितकारकम् । गुरुं स्मृत्वा भवत्स्नेहाद्वक्ष्ये तच्छृणुतादरात्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਾਧੂਓ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां द्वितीयोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3
कलिकल्मषविध्वंसि यस्मिञ्छिवयशः परम् । विजृम्भते सदा विप्राश्चतुर्वर्गफलप्रदम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਯਸ਼ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तस्याध्ययनमात्रेण पुराणस्य द्विजोत्तमाः । सर्वोत्तमस्य शैवस्य ते यास्यंति सुसद्गतिम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਸ ਪੁਰਾਣ—ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਦਾ ਕੇਵਲ ਅਧਿਐਨ ਮਾਤਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸਦਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਮੋਖਸ਼, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 5
तावद्विजृंभते पापं ब्रह्महत्यापुरस्सरम् । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਦਯ (ਪ੍ਰਚਾਰ) ਹੋਣ ਤੱਕ ਪਾਪ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ—ਫੈਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तावत्कलिमहोत्पाताः संचरिष्यंति निर्भयाः । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਉਦੇ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ—ਹਾਇ!
Verse 7
तावत्सर्वाणि शास्त्राणि विवदंति परस्परम् । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਉਦੇ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹਾਇ!
Verse 8
तावत्स्वरूपं दुर्बोधं शिवस्य महतामपि । यावच्छिवपुराणं हि नो देष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਮਹਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹਾਇ!
Verse 9
तावद्यमभटाः क्रूराः संचरिष्यंति निर्भयाः । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਉਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਯਮ ਦੇ ਕਠੋਰ ਦੂਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 10
तावत्सर्वपुराणानि प्रगर्जंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਗੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तावत्सर्वाणि तीर्थानि विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो
ਜਦ ਤੱਕ, ਹਾਏ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਦਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਲਈ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तावत्सर्वाणि मंत्राणि विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਦਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਲਈ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
तावत्सर्वाणि क्षेत्राणि विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਦਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਲਈ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तावत्सर्वाणि पीठानि विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਪੀਠ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
तावत्सर्वाणि दानानि विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तावत्सर्वे च ते देवा विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 17
तावत्सर्वे च सिद्धान्ता विवदंति महीतले । यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले
ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 18
अस्य शैवपुराणस्य कीर्तनश्रवणाद्द्विजाः । फलं वक्तुं न शक्नोमि कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ—ਇਸ ਸ਼ੈਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 19
तथापि तस्य माहात्म्यं वक्ष्ये किंचित्तु वोनघाः । चित्तमाधाय शृणुत व्यासेनोक्तं पुरा मम
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ।
Verse 20
एतच्छिवपुराणं हि श्लोकं श्लोकार्द्धमेव च । यः पठेद्भक्तिसंयुक्तस्स पापान्मुच्यते क्षणात्
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
एतच्छिवपुराणं हि यः प्रत्यहमतंद्रि तः । यथाशक्ति पठेद्भक्त्या स जीवन्मुक्त उच्यते
ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एतच्छिवपुराणं हि यो भक्त्यार्चयते सदा । दिने दिनेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ-ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰ ਦਿਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
एतच्छिवपुराणं यस्साधारणपदेच्छया । अन्यतः शृणुयात्सोऽपि मत्तो मुच्येत पातकात्
ਜੋ ਆਮ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एतच्छिवपुराणं यो नमस्कुर्याददूरतः । सर्वदेवार्चनफलं स प्राप्नोति न संशयः
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एतच्छिवपुराणं वै लिखित्वा पुस्तकं स्वयम् । यो दद्याच्छिवभक्तेभ्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु
ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Verse 26
अधीतेषु च शास्त्रेषु वेदेषु व्याकृतेषु च । यत्फलं दुर्लभं लोके तत्फलं तस्य संभवेत्
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਫਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
एतच्छिवपुराणं हि चतुर्दश्यामुपोषितः । शिवभक्तसभायां यो व्याकरोति स उत्तमः
ਜੋ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 28
प्रत्यक्षरं तु गायत्रीपुरश्चर्य्याफलं लभेत् । इह भुक्त्वाखिलान्कामानं ते निर्वाणतां व्रजेत्
ਇਸ (ਮੰਤ੍ਰ) ਦੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਗਾਇਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ਚਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 29
उपोषितश्चतुर्दश्यां रात्रौ जागरणान्वितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
ਜੋ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
कुरुक्षेत्रादिनिखिलपुण्यतीर्थेष्वनेकशः । आत्मतुल्यधनं सूर्य्यग्रहणे सर्वतोमुखे
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿ ਸਭ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸਦੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ—ਇੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ੈਵ-ਪੁੰਨ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 31
विप्रेभ्यो व्यासमुख्येभ्यो दत्त्वायत्फलमश्नुते । तत्फलं संभवेत्तस्य सत्यं सत्यं न संशयः
ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 32
एतच्छिवपुराणं हि गायते योप्यहर्निशम् । आज्ञां तस्य प्रतीक्षेरन्देवा इन्द्र पुरो गमाः
ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਗਣ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
एतच्छिवपुराणं यः पठञ्छृण्वन्हि नित्यशः । यद्यत्करोति सत्कर्म तत्कोटिगुणितं भवेत्
ਜੋ ਨਿੱਤ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਸਤਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
समाहितः पठेद्यस्तु तत्र श्रीरुद्र संहिताम् । स ब्रह्मघ्नोऽपि पूतात्मा त्रिभिरेवादिनैर्भवेत्
ਜੋ ਸਮਾਹਿਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
तां रुद्र संहितां यस्तु भैरवप्रतिमांतिके । त्रिः पठेत्प्रत्यहं मौनी स कामानखिलां ल्लभेत्
ਜੋ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਭੈਰਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
तां रुद्र संहितां यस्तु सपठेद्वटबिल्वयोः । प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणो ब्रह्महत्या निवर्तते
ਜੋ ਵਟ ਅਤੇ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਮਹਾਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
कैलाससंहिता तत्र ततोऽपि परमस्मृता । ब्रह्मस्वरूपिणी साक्षात्प्रणवार्थप्रकाशिका
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
कैलाससंहितायास्तु माहात्म्यं वेत्ति शंकरः । कृत्स्नं तदर्द्धं व्यासश्च तदर्द्धं वेद्म्यहं द्विजाः
ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪੂਰਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵਿਆਸ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਜਾਣੇ ਅੱਧੇ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ।
Verse 39
तत्र किंचित्प्रवक्ष्यामि कृत्स्नं वक्तुं न शक्यते । यज्ज्ञात्वा तत्क्षणाल्लोकश्चित्तशुद्धिमवाप्नुयात्
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਕਹਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਾ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਛਣ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
न नाशयति यत्पापं सा रौद्री संहिता द्विजाः । तन्न पश्याम्यहं लोके मार्गमाणोऽपि सर्वदा
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਰੌਦ੍ਰੀ-ਸੰਹਿਤਾ ਜਿਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰੇ—ਐਸਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸਦਾ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ।
Verse 41
शिवेनोपनिषत्सिंधुमन्थनोत्पादितां मुदा । कुमारायार्पितां तां वै सुधां पीत्वाऽमरो भवेत्
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਸਿੰਧੂ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁਧਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ—ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜੋ ਪੀਵੇ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 42
ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिं कर्तुमुद्यतः । मासमात्रं संहितां तां पठित्वा मुच्यते ततः
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
दुष्प्रतिग्रहदुर्भोज्यदुरालापादिसंभवम् । पापं सकृत्कीर्तनेन संहिता सा विनाशयेत्
ਅਯੋਗ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਣਾ, ਨਿਸ਼ਿਧ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਹਿਤਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
शिवालये बिल्ववने संहितां तां पठेत्तु यः । स तत्फलमवाप्नोति यद्वाचोऽपि न गोचरे
ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ-ਵਨ ਅੰਦਰ ਉਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 45
संहितां तां पठन्भक्त्या यः श्राद्धे भोजयेद्द्विजान् । तस्य ये पितरः सर्वे यांति शंभोः परं पदम्
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
चतुर्दश्यां निराहारो यः पठेत्संहितां च ताम् । बिल्वमूले शिवः साक्षात्स देवैश्च प्रपूज्यते
ਜੋ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਵ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
अन्यापि संहिता तत्र सर्वकामफलप्रदा । उभे विशिष्टे विज्ञेये लीलाविज्ञानपूरिते
ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਾਮ੍ਯ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣੋ—ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਨ।
Verse 48
तदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । निर्मितं तच्छिवेनैव प्रथमं ब्रह्मसंमितम्
ਇਹੀ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ।
Verse 49
विद्येशंच तथारौद्रं वैनायकमथौमिकम् । मात्रं रुद्रै कादशकं कैलासं शतरुद्र कम्
(ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ) ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਨਾਯਕ, ਔਮਿਕ, ਮਾਤ੍ਰਾ, ਰੁਦ੍ਰੈਕਾਦਸ਼ਕ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਕ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 50
कोटिरुद्र सहस्राद्यं कोटिरुद्रं तथैव च । वायवीयं धर्मसंज्ञं पुराणमिति भेदतः
ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਾਯਵੀਯ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ-ਭੇਦ ਵਜੋਂ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
संहिता द्वादशमिता महापुण्यतरा मता । तासां संख्यां ब्रुवे विप्राः शृणुतादरतोखिलम्
ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੁਣੋ।
Verse 52
विद्येशं दशसाहस्रं रुद्रं वैनायकं तथा । औमं मातृपुराणाख्यं प्रत्येकाष्टसहस्रकम्
‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਭਾਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਵੈਨਾਯਕ’ ਵੀ। ‘ਔਮ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਤ੍ਰਿਪੁਰਾਣ’ ਨਾਮਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
त्रयोदशसहस्रं हि रुद्रै कादशकं द्विजाः । षट्सहस्रं च कैलासं शतरुद्रं तदर्द्धकम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ‘ਰੁਦ੍ਰੈਕਾਦਸ਼’ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕੈਲਾਸ’ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ’ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ (ਅਰਥਾਤ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ) ਹੈ।
Verse 54
कोटिरुद्रं त्रिगुणितमेकादशसहस्रकम् । सहस्रकोटिरुद्रा ख्यमुदितं ग्रंथसंख्यया
ਗ੍ਰੰਥ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ’ ਤ੍ਰਿਗੁਣਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟਿ-ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਸੰਖਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 55
वायवीयं खाब्धिशतं घर्मं रविसहस्रकम् । तदेवं लक्षसंख्याकं शैवसंख्याविभेदतः
ਸ਼ੈਵ ਗਿਣਤੀ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਖਾਬਧਿ’ ਦੇ ਸੌ ਨੂੰ ‘ਵਾਯਵੀਯ’ ਅਤੇ ‘ਰਵੀ’ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਘਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸੰਖਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲੱਖ (ਇੱਕ ਲੱਖ) ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 56
व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवं तत्र चतुर्थं वै पुराणं सप्तसंहितम्
ਉਸ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੌਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 57
शिवे संकल्पितं पूर्वं पुराणं ग्रन्थसंख्यया । शतकोटिप्रमाणं हि पुरा सृष्टौ सुविस्मृतम्
ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ (ਪਾਰਵਤੀ), ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭੁੱਲਿਆ ਗਿਆ।
Verse 58
व्यस्तेष्टादशधा चैव पुराणे द्वापरादिषु । चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृते द्वैपायनादिभिः
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ।
Verse 59
प्रोक्तं शिवपुराणं हि चतुर्विंशत्सहस्रकम् । श्लोकानां संख्यया सप्तसंहितं ब्रह्मसंमितम्
ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਲੋਕ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਮਤ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 60
विद्येश्वराख्या तत्राद्या रौद्री ज्ञेया द्वितीयिका । तृतीया शतरुद्रा ख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ’ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਤੀਜੀ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਾ’ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 61
पंचमी चैव मौमाख्या षष्ठी कैलाससंज्ञिका । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहितामताः
ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ‘ਉਮਾ ਸੰਹਿਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇਵੀਂ ‘ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ‘ਵਾਯਵੀਯ ਸੰਹਿਤਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 62
ससप्तसंहितं दिव्यं पुराणं शिवसंज्ञकम् । वरीवर्ति ब्रह्मतुल्यं सर्वोपरि गतिप्रदम्
ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ‘ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ਼) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
एतच्छिवपुराणं हि सप्तसंहितमादरात् । परिपूर्णं पठेद्यस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते
ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमशतानि च । एतच्छिवपुराणस्य नार्हंत्यल्पां कलामपि
ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
Verse 65
शैवं पुराणममलं शिवकीर्तितं तद्व्यासेन शैवप्रवणेन न संगृहीतम् । संक्षेपतः सकलजीवगुणोपकारे तापत्रयघ्नमतुलं शिवदं सतां हि
ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਕੀਰਤਿਤ; ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਵਿਆਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ, ਤ੍ਰਿਤਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ, ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਸਤਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲ ਤੇ ਮੋਖ—ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 66
विकैतवो धर्म इह प्रगीतो वेदांतविज्ञानमयः प्रधानः । अमत्सरांतर्बुधवेद्यवस्तु सत्कॢप्तमत्रैव त्रिवर्गयुक्तम्
ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ (ਸ਼ੁੱਧ) ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਤੱਤਵ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਨੂੰ ਸਮਨ్వਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
शैवं पुराणतिलकं खलु सत्पुराणं । वेदांतवेदविलसत्परवस्तुगीतम् । यो वै पठेच्च शृणुयात्परमादरेण शंभुप्रियः स हि लभेत्परमां । गतिं वै
ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਤਿਲਕ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological argument for textual efficacy: the Śiva Purāṇa is declared the Vedānta-essence and the supreme Śaiva Purāṇa whose dissemination curbs Kali-yuga disorders—sin, doctrinal conflict, and spiritual ignorance.
The key “symbol” is the Purāṇa itself as a salvific medium: its presence in the world is treated as an ontological intervention that restrains adharma and clarifies the ‘durbodha’ nature of Śiva—implying revelation (śabda) as a direct instrument of liberation.
No distinct iconographic form (e.g., Liṅga, Sadāśiva, or Pārvatī/Gaurī forms) is foregrounded in the sample verses; the emphasis is on Śiva’s supreme nature and fame (śiva-yaśas) as revealed and stabilized through the Śiva Purāṇa.