Praṇava-Māhātmya and the Twofold Mantra (Sūkṣma–Sthūla) in Śaiva Sādhanā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रणवस्य च माहात्म्यं षड्लिंगस्य महामुने । शिवभक्तस्य पूजां च क्रमशो ब्रूहि नःप्रभो

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਛਡਲਿੰਗ ਦਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच । तपोधनैर्भवद्भिश्च सम्यक्प्रश्नस्त्वयं कृतः । अस्योत्तरं महादेवो जानाति स्म न चापरः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉੱਤਰ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 3

अथापि वक्ष्ये तमहं शिवस्य कृपयैव हि । शिवोऽस्माकं च युष्माकं रक्षां गृह्णातु भूरिशः

ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹ ਕਹਾਂਗਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ।

Verse 4

प्रो हि प्रकृतिजातस्य संसारस्य महोदधेः । नवं नावांतरमिति प्रणवं वै विदुर्बुधाः

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਨੌਕਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਪਾਅ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 5

प्रः प्रपंचो न नास्तिवो युष्माकं प्रणवं विदुः । प्रकर्षेण नयेद्यस्मान्मोक्षं वः प्रणवं विदुः

ਵਿਦਵਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਐਸਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਬਲਵਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਾਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 6

स्वजापकानां योगिनां स्वमंत्रपूजकस्य च । सर्वकर्मक्षयं कृत्वा दिव्यज्ञानं तु नूतनम्

ਜੋ ਯੋਗੀ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तमेव मायारहितं नूतनं परिचक्षते । प्रकर्षेण महात्मानं नवं शुद्धस्वरूपकम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਨਵਾਂ ਹੈ। ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਨਵੀਂਤਾ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ।

Verse 8

नूतनं वै करोतीति प्रणवं तं विदुर्बुधाः । प्रणवं द्विविधं प्रोक्तं सूक्ष्मस्थूलविभेदतः

ਜੋ (ਸਾਧਕ ਨੂੰ) ਨਵਾਂ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਵ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

सूक्ष्ममेकाक्षरं विद्यात्स्थूलं पंचाक्षरं विदुः । सूक्ष्ममव्यक्तपंचार्णं सुव्यक्तार्णं तथेतरत्

ਸੂਖਮ ਨੂੰ ਇਕਾਖਰ (ਓਂ) ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਖਰ (ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪੰਜਾਰਣ ਤੱਤ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 10

जीवन्मुक्तस्य सूक्ष्मं हि सर्वसारं हि तस्य हि । मंत्रेणार्थानुसंधानं स्वदेहविलयावधि

ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖਮ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰਬਸਾਰ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਵਿਲਯ ਤੱਕ।

Verse 11

स्वदेहेगलिते पूर्णं शिवं प्राप्नोति निश्चयः । केवलं मंत्रजापी तु योगं प्राप्नोति निश्चयः

ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

षट्त्रिंशत्कोटिजापी तु निश्चयं योगमाप्नुयात् । सूक्ष्मं च द्विविधं ज्ञेयं ह्रस्वदीर्घविभेदतः

ਜੋ ਛੱਤੀ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਖਮ (ਜਪ/ਨਾਦ) ਨੂੰ ਹ੍ਰਸਵ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अकारश्च उकारश्च मकारश्च ततः परम् । बिंदुनादयुतं तद्धि शब्दकालकलान्वितम्

‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਮ’—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ—ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਕਾਲ ਤੇ ਕਲਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।

Verse 14

दीर्घप्रणवमेवं हि योगिनामेव हृद्गतम् । मकारं तंत्रितत्त्वं हि ह्रस्वप्रणव उच्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਰਘ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੰਤਰ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਹ੍ਰਸਵ ਪ੍ਰਣਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शिवः शक्तिस्तयोरैक्यं मकारं तु त्रिकात्मकम् । ह्रस्वमेवं हि जाप्यं स्यात्सर्वपापक्षयैषिणाम्

ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਰੂਪ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਹ੍ਰਸਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨ।

Verse 16

भूवायुकनकार्णोद्योःशब्दाद्याश्च तथा दश । आशान्वयेदशपुनः प्रवृत्ता इति कथ्यते

ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ (ਕਨਕ-ਤੇਜ), ਜਲ ਅਤੇ ਜੋਤਿ/ਆਕਾਸ਼; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਸ—ਇਹ ਦਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ (ਆਸ਼ਾ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तदशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 18

वेदादौ च प्रयोज्यं स्याद्वंदने संध्ययोरपि । नवकौटिजपाञ्जप्त्वा संशुद्धः पुरुषो भवेत्

ਇਹ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸਾਇੰ ਦੋਹਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਵ-ਕੋਟੀ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

पुनश्च नवकोट्या तु पृथिवीजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु ह्यपांजयमवाप्नुयात्

ਫਿਰ ਨਵ-ਕੋਟੀ (ਜਪ) ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵ-ਕੋਟੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਲ-ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

पुनश्च नवकोट्या तु तेजसांजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु वायोर्जयमवाप्नुयात् । आकाशजयमाप्नोति नवकोटिजपेन वै

ਫਿਰ ਹੋਰ ਨਵ-ਕੋਟੀ (ਜਪ) ਨਾਲ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਨਵ-ਕੋਟੀ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਵ-ਕੋਟੀ ਜਪ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

गंधादीनांक्रमेणैवनवकोटिजपेणवै । अहंकारस्य च पुनर्नव कोटिजपेन वै

ਗੰਧ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਲਈ ਵੀ ਮੁੜ ਨੌ ਕਰੋੜ ਜਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

सहस्रमंत्रजप्तेन नित्यशुद्धो भवेत्पुमान् । ततः परं स्वसिद्ध्यर्थं जपो भवति हि द्विजाः

ਮੰਤਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

एवमष्टोत्तरशतकोटिजप्तेन वै पुनः । प्रणवेन प्रबुद्धस्तु शुद्धयोगमवाप्नुयात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਧ-ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

शुद्धयोगेन संयुक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः । सदा जपन्सदाध्यायञ्छिवं प्रणवरूपिणम्

ਸ਼ੁੱਧ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ, ਸਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

समाधिस्थो महायोगीशिव एव न संशयः । ऋषिच्छंदोदेवतादि न्यस्य देहेपुनर्जपेत्

ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਯੋਗੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਆਸ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 26

प्रणवं मातृकायुक्तं देहे न्यस्य ऋषिर्भवेत् । दशमातृषडध्वादि सर्वं न्यासफलं लभेत्

ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਡਧ੍ਵ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਨਿਆਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 27

प्रवृत्तानां च मिश्राणां स्थूलप्रणवमिष्यते । क्रियातपोजपैर्युक्तास्त्रिविधाः शिवयोगिनः

ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਣਵ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ।

Verse 28

धनादिविभवैश्चैव कराद्यंगैर्नमादिभिः । क्रियया पूजया युक्तः क्रियायोगीति कथ्यते

ਜੋ ਧਨ ਆਦਿ ਵਿਭਵ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਪ੍ਰਣਾਮ ਆਦਿ ਸਹਿਤ ਕ੍ਰਿਆਮਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पूजायुक्तश्च मितभुग्बाह्येंद्रि यजयान्वितः । परद्रो हादिरहितस्तपोयोगीति कथ्यते

ਜੋ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਮਿਤਾਹਾਰੀ, ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰ-ਦ੍ਰੋਹ ਆਦਿ ਹਿੰਸਾ-ਅਪਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ‘ਤਪੋ-ਯੋਗੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

एतैर्युक्तः सदा क्रुद्धः सर्वकामादिवर्जितः । सदा जपपरः शांतोजपयोगीति तं विदुः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਤੀਬਰ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ—ਉਹ ‘ਜਪ-ਯੋਗੀ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

उपचारैः षोडशभिः पूजया शिवयोगिनाम् । सालोक्यादिक्रमेणैव शुद्धो मुक्तिं लभेन्नरः

ਸ਼ਿਵਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

जपयोगमथो वक्ष्ये गदतः शृणुत द्विजाः । तपःकर्तुर्जपः प्रोक्तो यज्जपन्परिमार्जते

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਪ-ਯੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

शिवनाम नमःपूर्वं चतुर्थ्यां पंचतत्त्वकम् । स्थूलप्रणवरूपं हि शिवपंचाक्षरं द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ‘ਨਮಃ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ-ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 34

पंचाक्षरजपेनैव सर्वसिद्धिं लभेन्नरः । प्रणवेनादिसंयुक्तं सदा पंचाक्षरं जपेत्

ਪੰਜਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਜੋੜ ਕੇ ਪੰਜਾਖਰ ਦਾ ਸਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 35

गुरूपदेशं संगम्य सुखवासे सुभूतले । पूर्वपक्षे समारभ्य कृष्णभूतावधि द्विजाः

ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਖਦ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸ ਤੱਕ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਣ।

Verse 36

माघं भाद्रं विशिष्टं तु सर्वकालोत्तमोत्तमम् । एकवारं मिताशीतु वाग्यतो नियतेंद्रि यः

ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼—ਸਭ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮੋੱਤਮ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਮਿਤਾਹਾਰ ਕਰੇ, ਬਾਣੀ ਸੰਯਮ ਰਖੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਖੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਉੱਚ ਫਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

स्वस्य राजपितृणां च शुश्रूषणं च नित्यशः । सहस्रजपमात्रेण भवेच्छुद्धोऽन्यथा ऋणी

ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ (ਧਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ) ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पंचाक्षरं पंचलक्षं जपेच्छिवमनुस्मरन् । पद्मासनस्थं शिवदं गंगाचंद्र कलान्वितम्

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਵਰਦਾਤਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 39

वामोरुस्थितशक्त्या च विराजं तं महागणैः । मृगटंकधरं देवं वरदाभयपाणिकम्

ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਉਹ ਦੇਵ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਟੰਕ (ਕੁਹਾੜੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 40

सदानुग्रहकर्त्तारं सदा शिवमनुस्मरन् । संपूज्य मनसा पूर्वं हृदिवासूर्यमंडले

ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 41

जपेत्पंचाक्षरीं विद्यां प्राण्मुखः शुद्धकर्मकृत् । प्रातः कृष्णचतुर्दश्यां नित्यकर्मसमाप्य च

ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਨਿੱਤਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

मनोरमे शुचौ देशे नियतः शुद्धमानसः । पंचाक्षरस्य मंत्रस्य सहस्रं द्वादशं जपेत्

ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰ—ਅਰਥਾਤ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ—ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 43

वरयेच्च सपत्नीकाञ्छैवान्वै ब्राह्मणोत्तमान् । एकं गुरुवरं शिष्टं वरयेत्सांबमूर्तिकम्

ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਸ਼ੈਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਰੂ—ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸਦਾਚਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਮਾ‑ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ (ਸਾਂਬ) ਦੀ ਮੂਰਤੀ‑ਸਰੂਪ—ਨੂੰ ਵੀ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 44

ईशानं चाथ पुरुषमघोरं वाममेव च । सद्योजातं च पंचैव शिवभक्तान्द्विजोत्तमान्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਭਗਤ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।

Verse 45

पूजाद्र व्याणि संपाद्य शिवपूजां समारभेत् । शिवपूजां च विधिवत्कृत्वा होमं समारभेत्

ਪੂਜਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਹੋਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।

Verse 46

मुखांतं च स्वसूत्रेण कृत्वा होमं समारभेत् । दशैकं वा शतैकं वा सहस्रैकमथापि वा

ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖਾਂਤ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਹੋਮ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਆਹੁਤੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 47

कापिलेन घृतेनैव जुहुयात्स्वयमेव हि । कारयेच्छिवभक्तैर्वाप्यष्टोत्तरशतं बुधः

ਉਹ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਜਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਠੋਤਰ ਸ਼ਤ (੧੦੮) ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 48

होमान्ते दक्षिणा देया गुरोर्गोमिथुनं तथा । ईशानादिस्वरूपांस्तान्गुरुं सांबं विभाव्य च

ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 49

तेषां पत्सिक्ततोयेन स्वशिरः स्नानमाचरेत् । षट्त्रिंशत्कोटितीर्थेषु सद्यः स्नानफलं लभेत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਛੱਤੀ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

दशांगमन्नं तेषां वै दद्याद्वैभक्तिपूर्वकम् । पराबुद्ध्या गुरोः पत्नीमीशानादिक्रमेण तु

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਨ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 51

परमान्नेन संपूज्य यथाविभवविस्तरम् । रुद्रा क्षवस्त्रपूर्वं च वटकापूपकैर्युतम्

ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮਾਨ্ন (ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਮ ਅੰਨ) ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵਡੇ ਅਤੇ ਅਪੂਪ (ਮਿੱਠੇ ਕੇਕ) ਸਮੇਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 52

बलिदानं ततः कृत्वा भूरिभोजनमाचरेत् । ततः संप्रार्थ्य देवेशं जपं तावत्समापयेत्

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ (ਅੰਨਦਾਨ ਕਰੋ)। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਅਵਧੀ ਦਾ ਜਪ ਵਿਧਿਵਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰੋ।

Verse 53

पुरश्चरणमेवं तु कृत्वा मन्त्रीभवेन्नरः । पुनश्च पंचलक्षेण सर्वपापक्षयो भवेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

अतलादि समारभ्य सत्यलोकावधिक्रमात् । पंचलक्षजपात्तत्तल्लोकैश्वर्यमवाप्नुयात्

ਅਤਲ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ, ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ-ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

मध्ये मृतश्चेद्भोगांते भूमौ तज्जापको भवेत् । पुनश्च पंचलक्षेण ब्रह्मसामीप्यमाप्नुयात्

ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਜਪ ਦਾ ਸਾਧਕ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਮੀਪ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਨੇੜਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

पुनश्च पंचलक्षेण सारूप्यैश्वर्यमाप्नुयात् । आहत्य शतलक्षेण साक्षाद्ब्रह्मसमो भवेत्

ਫਿਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਤ ਲੱਖ (ਇੱਕ ਕਰੋੜ) ਜਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

कार्यब्रह्मण एवं हि सायुज्यं प्रतिपद्य वै । यथेष्टं भोगमाप्नोति तद्ब्रह्मप्रलयावधि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰ੍ਯ-ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ।

Verse 58

पुनः कल्पांतरे वृत्ते ब्रह्मपुत्रः सजायते । पुनश्च तपसा दीप्तः क्रमान्मुक्तो भविष्यति

ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 59

पृथ्व्यादिकार्यभूतेभ्यो लोका वै निर्मिताः क्रमात् । पातालादि च सत्यांतं ब्रह्मलोकाश्चतुर्दश

ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਕਾਰਜ-ਭੂਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ।

Verse 60

सत्यादूर्ध्वं क्षमांतं वैविष्णुलोकाश्चतुर्दश । क्षमलोके कार्यविष्णुर्वैकुंठे वरपत्तने

ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਲੋਕ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ। ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਰਜ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਗਰ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 61

कार्यलक्ष्म्या महाभोगिरक्षां कृत्वाऽधितिष्ठति । तदूर्ध्वगाश्च शुच्यंतां लोकाष्टाविंशतिः स्थिताः

ਕਰਮ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਭੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰੱਖਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਠਾਈ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 62

शुचौ लोके तु कैलासे रुद्रो वै भूतहृत्स्थितः । षडुत्तराश्च पंचाशदहिंसांतास्तदूर्ध्वगाः

ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਛੱਪਨ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 63

अहिंसालोकमास्थाय ज्ञानकैलासके पुरे । कार्येश्वरस्तिरोभावं सर्वान्कृत्वाधितिष्ठति

ਅਹਿੰਸਾ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ-ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਕਾਰ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਤਿਰੋਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

तदंते कालचक्रं हि कालातीतस्ततः परम् । शिवेनाधिष्ठितस्तत्र कालश्चक्रेश्वराह्वयः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਓਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ‘ਚਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 65

माहिषं धर्ममास्थाय सर्वान्कालेन युंजति । असत्यश्चाशुचिश्चैव हिंसा चैवाथ निर्घृणा

ਮਾਹਿਸ਼—ਪਸ਼ੂਵਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਝੂਠ, ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

असत्यादिचतुष्पादः सर्वांशः कामरूपधृक् । नास्तिक्यलक्ष्मीर्दुःसंगो वेदबाह्यध्वनिः सदा

ਉਹ ਅਸੱਤ ਆਦਿ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਧਰਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ’ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਸੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 67

क्रोधसंगः कृष्णवर्णो महामहिषवेषवान् । तावन्महेश्वरः प्रोक्तस्तिरोधास्तावदेव हि

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਭੈਂਸ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਤਿਰੋਧਾ’ (ਆਵਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਵਰਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 68

तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वं ज्ञानभोगकम् । तदर्वाक्कर्ममाया हि ज्ञानमाया तदूर्ध्वकम्

ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਮਭੋਗ ਹੈ—ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਨੁਭਵ ਗਿਆਨਭੋਗ—ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਆਨੰਦ—ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਕਰਮਮਾਇਆ ਬੰਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਗਿਆਨਮਾਇਆ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

मा लक्ष्मीः कर्मभोगो वै याति मायेति कथ्यते । मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगो वै याति मायेति कथ्यते

ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕਰਮ-ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਜੇ ਗਿਆਨ-ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 70

तदूर्ध्वं नित्यभोगो हि तदर्वाण्नश्वरं विदुः । तदर्वाक्च तिरोधानं तदूर्ध्वं न तिरोधनम्

ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਿੱਤ ਅਨੁਭਵ (ਨਿੱਤ-ਭੋਗ) ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਿਰੋਧਾਨ (ਆਵਰਨ) ਕੇਵਲ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਆਵਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 71

तदर्वाक्पाशबंधो हि तदूर्ध्वं न हि बंधनम् । तदर्वाक्परिवर्तंते काम्यकर्मानुसारिणः

ਉਸ (ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 72

निष्कामकर्मभोगस्तु तदूर्ध्वं परिकीर्तितः । तदर्वाक्परिवर्तंते बिंदुपूजापरायणाः

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ-ਭੋਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬਿੰਦੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਹੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येव निष्कामा लिंगपूजकाः । तदर्वाक्परिवर्तंते शिवान्यसुरपूजकाः

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਉੱਪਰ, ਉੱਚੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

शिवैकनिरता ये च तदूर्ध्वं संप्रयांति ते । तदर्वाग्जीवकोटिः स्यात्तदूर्ध्वं परकोटिकाः

ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਪਰ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕੋਟਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਰਮ ਕੋਟੀਆਂ (ਮੁਕਤ/ਅਤੀਤ) ਹਨ।

Verse 75

सांसारिकास्तदर्वाक्च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः । तदर्वाक्परिवर्तंते प्राकृतद्र व्यपूजकाः

ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਜਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਪਰ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येते पौरुषद्र व्यपूजकाः । तदर्वाक्छक्तिलिंगं तु शिवलिंगं तदूर्ध्वकम्

ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਕਤੀਲਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 77

तदर्वागावृतं लिंगं तदूर्ध्वं हि निरावृति । तदर्वाक्कल्पितं लिंगं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम्

ਹੇਠਲਾ ਲਿੰਗ ਭਾਗ ਆਵ੍ਰਿਤ (ਢੱਕਿਆ) ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ ਨਿਰਾਵ੍ਰਿਤ ਰਹੇ। ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਕਲਪਿਤ/ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਕਲਪਿਤ—ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਹੈ।

Verse 78

तदर्वाग्बाह्यलिंगं स्यादंतरंगं तदूर्ध्वकम् । तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਾਹ੍ਯ ਲਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਤਰੰਗ (ਸੂਖਮ) ਲੋਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਤਰੰਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕ—ਕੁੱਲ ਇਕ ਸੌ ਬਾਰਾਂ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹਨ।

Verse 79

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् । तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਿੰਦੂ-ਰੂਪ ਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨਾਦ-ਰੂਪ ਲੋਕ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰਮ-ਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗਿਆਨ-ਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 80

नमस्कारस्तदूर्ध्वं हि मदाहंकारनाशनः । जनिजं वै तिरोधानं नानिषिद्ध्यातते इति

ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਦ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ-ਜਨਿਤ ਤਿਰੋਧਾਨ (ਆਵਰਨ) ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ।

Verse 81

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् । तदर्वाक्परिवर्तंते ह्याधिभौतिकपूजकाः

‘ਗਿਆਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਤਿਰੋਧਾਨ (ਢੱਕਣ) ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ, ਭੌਤਿਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਮੁੜ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 82

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वं संप्रयांतिवै । तावद्वै वेदिभागं तन्महालोकात्मलिंगके

ਕੇਵਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਚਕ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੇਦੀ-ਭਾਗ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ‘ਮਹਾਲੋਕ’ ਸਰੂਪ ਉਸ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਇਹੀ ਭੇਦ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 83

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपि वेद्यंते संप्रतिष्ठतः । एवमेतादृशं ज्ञेयं सर्वं लौकिकवैदिकम्

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਸ਼ਟਬੰਧ ਵੀ ਠੀਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਿਕ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 84

अधर्ममहिषारूढं कालचक्रं तरंति ते । सत्यादिधर्मयुक्ता ये शिवपूजापराश्च ये

ਅਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਤਿ ਆਦਿ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹਨ।

Verse 85

तदूर्ध्वं वृषभो धर्मो ब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् । सत्यादिपादयुक्तस्तु शिवलोकाग्रतः स्थितः

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 86

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः । आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

ਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਸਿੰਗ ਖ਼ਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਨ ਸ਼ਮ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਹਨ; ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਸਤਿਕਤਾ (ਸ਼ਰਧਾ) ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ, ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 87

क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा । तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोधितिष्ठति

ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਜੋ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਕਾਲਾਤੀਤ ਸ਼ਿਵ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਧਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ।

Verse 88

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते । तदूर्ध्वं न दिनं रात्रिर्न जन्ममरणादिकम्

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ‘ਦਿਨ’ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ ਨਾ ਰਾਤ; ਨਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਆਦਿ ਕੁਝ।

Verse 89

पुनः कारणसत्यांताः कारणब्रह्मणस्तथा । गंधादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा

ਫਿਰ ‘ਕਾਰਣ-ਸੱਤ੍ਯ’ ਆਦਿ ਤੱਤ ਕਾਰਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਗੰਧ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਸਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 90

सूक्ष्मगंधस्वरूपा हि स्थिता लोकाश्चतुर्दश । पुनः कारणविष्णोर्वै स्थिता लोकाश्चतुर्दश

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਸੁਖਮ ਗੰਧ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਕਾਰਣ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 91

पुनःकारणरुद्र स्य लोकाष्टाविंशका मताः । पुनश्च कारणेशस्य षट्पंचाशत्तदूर्ध्वगाः

ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਣ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਠਾਈ ਲੋਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਕਾਰਣੇਸ਼ (ਕਾਰਣ-ਸਵਾਮੀ) ਦੇ ਛੱਪਨ ਲੋਕ ਹਨ।

Verse 92

ततः परं ब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसंमतम् । तत्रैव ज्ञानकैलासे पंचावरणसंयुते

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਲੋਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਸਮਮਤ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਪੰਜ ਆਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਗਿਆਨ-ਕੈਲਾਸ’ ਹੈ।

Verse 93

पंचमंडलसंयुक्तं पंचब्रह्मकलान्वितम् । आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिंगं तु तत्र वै

ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਦਿ-ਲਿੰਗ ਹੈ—ਪੰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਇਕਤ।

Verse 94

शिवालयमिदं प्रोक्तं शिवस्य परमात्मनः । परशक्त्यासमायुक्तस्तत्रैव परमेश्वरः

ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਇਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ।

Verse 95

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः । पंचकृत्यप्रवीणोऽसौ सच्चिदानंदविग्रहः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਸੰਹਾਰ, ਤਿਰੋਭਾਵ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 96

ध्यानधर्मः सदा यस्य सदानुग्रहतत्परः । समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामो विराजते

ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 97

तस्य संदर्शनं सांध्यं कर्मध्यानादिभिः क्रमात् । नित्यादिकर्मयजनाच्छिवकर्ममतिर्भवेत्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਨਿੱਤ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ-ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿੱਤਕਰਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।

Verse 98

क्रियादिशिवकर्मभ्यः शिवज्ञानं प्रसाधयेत् । तद्दर्शनगताः सर्वे मुक्ता एव न संशयः

ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਸ਼ੈਵ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ।

Verse 99

मुक्तिरात्मस्वरूपेण स्वात्मारामत्वमेव हि । क्रियातपोजपज्ञानध्यानधर्मेषु सुस्थितः

ਮੁਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸਵ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮਣਾ। ਜੋ ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ, ਜਪ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 100

शिवस्य दर्शनं लब्धा स्वात्मारामत्वमेव हि । यथा रविः स्वकिरणादशुद्धिमपनेष्यति

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

कृपाविचक्षणः शंभुरज्ञानमपनेष्यति । अज्ञानविनिवृत्तौ तु शिवज्ञानं प्रवर्तते

ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ੰਭੂ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

शिवज्ञानात्स्वस्वरूपमात्मारामत्वमेष्यति । आत्मारामत्वसंसिद्धौ कृतकृत्यो भवेन्नरः

ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾਰਾਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾਰਾਮਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

पुनश्च शतलक्षेण ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण विष्णोः पदमवाप्नुयात्

ਫਿਰ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

पुनश्च शतलक्षेण रुद्र स्य पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण ऐश्वर्यं पदमाप्नुयात्

ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਪਦ—ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 105

पुनश्चैवंविधेनैव जपेन सुसमाहितः । शिवलोकादिभूतं हि कालचक्रमवाप्नुयात्

ਫਿਰ ਇਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਦੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

कालचक्रं पंचचक्रमेकैकेन क्रमोत्तरे । सृष्टिमोहौ ब्रह्मचक्रं भोगमोहौ तु वैष्णवम्

ਕਾਲਚੱਕਰ ਪੰਜ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਹਰ ਅਗਲਾ ਚੱਕਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਹ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਚੱਕਰ ਦਾ।

Verse 107

कोपमोहौ रौद्र चक्रं भ्रमणं चैश्वरं विदुः । शिवचक्रं ज्ञानमोहौ पंचचक्रं विदुर्बुधाः

ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮੋਹ ‘ਰੌਦ੍ਰ-ਚੱਕਰ’ ਹਨ; ਬੇਚੈਨ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ‘ਐਸ਼ਵਰ-ਚੱਕਰ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੋਹ ‘ਸ਼ਿਵ-ਚੱਕਰ’ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਚੱਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 108

पुनश्च दशकोट्या हि कारणब्रह्मणः पदम् । पुनश्च दशकोट्या हि तत्पदैश्वर्यमाप्नुयात्

ਫਿਰ ਦਸ ਕਰੋੜ (ਜਪ) ਨਾਲ ਕਾਰਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦਸ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਦ ਦੀ ਸਰਬਸੱਤਾ-ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 109

एवं क्रमेण विष्ण्वादेः पदं लब्ध्वा महौजसः । क्रमेण तत्पदैश्वर्यं लब्ध्वा चैव महात्मनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਪਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ-ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

Verse 110

शतकोटिमनुं जप्त्वा पंचोत्तरमतंद्रि तः । शिवलोकमवाप्नोति पंचमावरणाद्बहिः

ਜੋ ਸਾਧਕ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰਕੇ, ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 111

राजसं मंडपं तत्र नंदीसंस्थानमुत्तमम् । तपोरूपश्च वृषभस्तत्रैव परिदृश्यते

ਉੱਥੇ ਰਾਜਸ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਵਾਲਾ ਮੰਡਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨੰਦੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਤਪਸ੍ਵਰੂਪ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ—ਨੰਦੀ—ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

सद्योजातस्य तत्स्थानं पंचमावरणं परम् । वामदेवस्य च स्थानं चतुर्थावरणं पुनः

ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਹ ਪਰਮ ਪੰਜਵਾਂ ਆਵਰਣ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਫਿਰ ਚੌਥਾ ਆਵਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 113

अघोरनिलयं पश्चात्तृतीयावरणं परम् । पुरुषस्यैव सांबस्य द्वितीयावरणं शुभम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਤੀਜਾ ਆਵਰਣ ਅਘੋਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਂਬਾ-ਸਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਦੂਜਾ ਆਵਰਣ ਹੈ।

Verse 114

ईशानस्य परस्यैव प्रथमावरणं ततः । ध्यानधर्मस्य च स्थानं पंचमं मंडपं ततः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਮੰਡਪ ਹੈ।

Verse 115

बलिनाथस्य संस्थानं तत्र पूर्णामृतप्रदम् । चतुर्थं मंडपं पश्चाच्चंद्र शेखरमूर्तिमत्

ਉੱਥੇ ਬਲਿਨਾਥ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੌਥਾ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 116

सोमस्कंदस्य च स्थानं तृतीयं मंडपं परम् । द्वितीयं मंडपं नृत्यमंडपं प्राहुरास्तिकाः

ਤੀਜਾ ਪਰਮ ਮੰਡਪ ਸੋਮਾਸਕੰਦ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਤਿਕ ਜਨ ਦੂਜੇ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਮੰਡਪ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 117

प्रथमं मूलमायायाः स्थानं तत्रैव शोभनम् । ततः परं गर्भगृहं लिंगस्थानं परं शुभम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਮੂਲਮਾਇਆ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ—ਲਿੰਗ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ—ਬਨਾਵੇ।

Verse 118

नंदिसंस्थानतः पश्चान्न विदुः शिववैभवम् । नंदीश्वरो बहिस्तिष्ठन्पंचाक्षरमुपासते

ਜੋ ਨੰਦੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 119

एवं गुरुक्रमाल्लब्धं नंदीशाच्च मया पुनः । ततः परं स्वसंवेद्यं शिवे नैवानुभावितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੰਦੀਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।

Verse 120

शिवस्य कृपया साक्षाच्छिव लोकस्य वैभवम् । विज्ञातुं शक्यते सर्वैर्नान्यथेत्याहुरास्तिकाः

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਆਸਤਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ।

Verse 121

एवंक्रमेणमुक्ताः स्युर्ब्राह्मणा वै जितेंद्रि यः । अन्येषां च क्रमं वक्ष्ये गदतः शृणुतादरात्

ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਣੋ।

Verse 122

गुरूपदेशाज्जाप्यं वै ब्राह्मणानां नमोऽतकम् । पंचाक्षरं पंचलक्षमायुष्यं प्रजपेद्विधिः

ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਨਮੋ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪੇ।

Verse 123

स्त्रीत्वापनयनार्थं तु पंचलक्षं जपेत्पुनः । मंत्रेण पुरुषो भूत्वा क्रमान्मुक्तो भवेद्बुधः

ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ਤਵ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 124

क्षत्रियः पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रियो ब्राह्मणो भवेत्

ਖੱਤਰੀ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਖੱਤਰੀਪਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਉਹੀ ਖੱਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 125

मंत्रसिद्धिर्जपाच्चैव क्रमान्मुक्तो भवैन्नरः । वैश्यस्तु पंचलक्षेण वैश्यत्वमपनेष्यति

ਜਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਪਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 126

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रक्षत्त्रिय उच्यते । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति

ਫਿਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਮੰਤ੍ਰ‑ਖੱਤਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਖੱਤਰੀਪਣ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਤ੍ਰ‑ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਉਸ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

Verse 127

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रब्राह्मण उच्यते । शूद्र श्चैव नमओंतेन पंचविंशतिलक्षतः

ਫਿਰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਮੰਤ੍ਰ‑ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ‘ਨਮਹ‑ਓਂ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੱਚੀ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 128

मंत्रविप्रत्वमापद्य पश्चाच्छुद्धो भवेद्द्विजः । नारीवाथ नरो वाथ ब्राह्मणो वान्य एव वा

ਮੰਤ੍ਰ‑ਵਿਪ੍ਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ—ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ‑ਮਾਰਗ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 129

नमोन्तं वा नमःपूर्वमातुरः सर्वदा जपेत् । ततः स्त्रीणां तथैवोह्यगुरुर्निर्दर्शयेत्क्रमात्

ਆਤੁਰ (ਕਲੇਸ਼ੀ) ਮਨੁੱਖ ‘ਨਮਹ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ‘ਨਮਹ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਸਦਾ ਜਪੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਵੇ।

Verse 130

साधकः पंचलक्षान्ते शिवप्रीत्यर्थमेव हि । महाभिषेक नैवेद्यं कृत्वा भक्तांश्च पूजयेत्

ਸਾਧਕ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਏ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।

Verse 131

पूजया शिवभक्तस्य शिवः प्रीततरो भवेत् । शिवस्य शिवभक्तस्य भेदो नास्ति शिवो हि सः

ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਭਗਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 132

शिवस्वरूपमंत्रस्य धारणाच्छिव एव हि । शिवभक्तशरीरे हि शिवे तत्परमो भवेत्

ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤਤਪਰ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

शिवभक्ताः क्रियाः सर्वा वेदसर्वक्रियां विदुः । यावद्यावच्छिवं मंत्रं येन जप्तं भवेत्क्रमात्

ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੰਨਾ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 134

तावद्वै शिवसान्निध्यं तस्मिन्देहे न संशयः । देवीलिंगं भवेद्रू पं शिवभक्तस्त्रियास्तथा

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਲਿੰਗ (ਦੇਵੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 135

यावन्मंत्रं जपेद्देव्यास्तावत्सान्निध्यमस्ति हि । शिवं संपूजयेद्धीमान्स्वयं वै शब्दरूपभाक्

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 136

स्वयं चैव शिवो भूत्वा परां शक्तिं प्रपूजयेत् । शक्तिं बेरं च लिंगं च ह्यालेख्या मायया यजेत्

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੇਰ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 137

शिवलिंगं शिवं मत्वा स्वात्मानं शक्तिरूपकम् । शक्तिलिंगं च देवीं च मत्वा स्वं शिवरूपकम्

ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਏ। ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਲਿੰਗ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਏ।

Verse 138

शिवलिंगं नादरूपं बिंदुरूपं तु शक्तिकम् । उपप्रधानभावेन अन्योन्यासक्तलिंगकम्

ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿੰਦੂ-ਸਰੂਪ। ਮੁੱਖ ਤੇ ਗੌਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਅਟੁੱਟ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 139

पूजयेच्च शिवं शक्तिं स शिवो मूलभावनात् । शिवभक्ताञ्छिवमंत्ररूपकाञ्छिवरूपकान्

ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਮੂਲ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਾਸਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰੇ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 140

षोडशैरुपचारैश्च पूजयेदिष्टमाप्नुयात् । येन शुश्रूषणाद्यैश्च शिवभक्तस्य लिंगिनः

ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

आनंदं जनयेद्विद्वाञ्छिवः प्रीततरो भवेत् । शिवभक्तान्सपत्नीकान्पत्न्या सह सदैव तत्

ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਏ ਹੋਣ—ਖੁਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 142

पूजयेद्भोजनाद्यैश्च पंच वा दश वा शतम् । धने देहे च मंत्रे च भावनायामवंचकः

ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ—ਪੰਜ, ਦਸ ਜਾਂ ਸੌ ਵੀ ਹੋਣ—ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਧਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਹੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।

Verse 143

शिवशक्तिस्वरूपेण न पुनर्जायते भुवि । नाभेरधो ब्रह्मभागमाकंठं विष्णुभागकम्

ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਕੰਠ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 144

मुखं लिंगमिति प्रोक्तं शिवभक्तशरीरकम् । मृतान्दाहादियुक्तान्वा दाहादिरहितान्मृतान्

ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਹੀ ਲਿੰਗ (ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ) ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ—ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ।

Verse 145

उद्दिश्य पूजयेदादिपितरं शिवमेव हि । पूजां कृत्वादिमातुश्च शिवभक्तांश्च पूजयेत्

ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਦਿ-ਪਿਤਾ—ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਦਿ-ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 146

पितृलोकं समासाद्यक्रमान्मुक्तो भवेन्मृतः । क्रियायुक्तदशभ्यश्च तपोयुक्तो विशिष्यते

ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਦਸ ਜਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

तपोयुक्तशतेभ्यश्च जपयुक्तो विशिष्यते । जपयुक्तसहस्रेभ्यः शिवज्ञानी विशिष्यते

ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਪ-ਪਰਾਇਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 148

शिवज्ञानिषु लक्षेषु ध्यानयुक्तो विशिष्यते । ध्यानयुक्तेषु कोटिभ्यः समाधिस्थो विशिष्यते

ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਧੀ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 149

उत्तरोत्तर वै शिष्ट्यात्पूजायामुत्तरोत्तरम् । फलं वैशिष्ट्यरूपं च दुर्विज्ञेयं मनीषिभिः

ਪੂਜਾ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਸੁਭਾਵ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 150

तस्माद्वै शिवभक्तस्य माहात्म्यं वेत्ति को नरः । शिवशक्त्योः पूजनं च शिवभक्तस्य पूजनम्

ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ।

Verse 151

कुरुते यो नरो भक्त्या स शिवः शिवमेधते । य इमं पठतेऽध्यायमर्थवद्वेदसंमतम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਅਰਥਵਾਨ, ਵੇਦ-ਸੰਮਤ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 152

शिवज्ञानी भवेद्विप्रः शिवेन सह मोदते । श्रावयेच्छिवभक्तांश्च विशेषज्ञो मनीश्वराः

ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਆਚਾਰਯ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 153

शिवप्रसादशिद्धिः स्याच्छिवस्य कृपया बुधाः

ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨੋ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਾਲੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।