Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਖੇਤਰ (ਥਾਂ) ਅਤੇ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਦਾ ਫਲ-ਕ੍ਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਸ਼ੁੱਧ ਘਰ ਤੋਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਜਲ-ਕੰਢਾ, ਬਿਲਵ-ਤੁਲਸੀ-ਅਸ਼ਵੱਥ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ, ਦੇਵਾਲੇ, ਤੀਰਥ-ਤਟ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਦੀ ਪੜਾਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ‘ਸਪਤ ਗੰਗਾਵਾਂ’ (ਗੰਗਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਯੂ, ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਤਟ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਅਤੇ ਪਹਾੜ-ਸ਼ਿਖਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹ ਭਾਵ—ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸਹਿਜ ਹੀ ਰਮ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ; ਭਾਵਨਾ ਬਾਹਰੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਅਯਨ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ (ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ, ਕਲੀ) ਕਰਮ-ਫਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹ੍ਰਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਸਰਵਾਰਥ-ਵਿੱਤ! ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ-ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗ੍ਰਿਹ (ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ) ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्
ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪੂਜਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਪੂਜਨ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ, ਤੁਲਸੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪੂਜਨ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश
ਸਧਾਰਣ ਤੀਰਥ-ਤਟ ਨਾਲੋਂ ਦੇਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਨਦੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਨਦੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੈ।
Verse 4
सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका
‘ਸਪਤਗੰਗਾ’ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਗੰਗਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨਿਕਾ ਹਨ।
Verse 5
सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश
ਸਿੰਧੁ, ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਵੀ ‘ਸਪਤਗੰਗਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ) ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦਸ (ਸਥਾਨ) ਹਨ।
Verse 6
सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा
ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣੋ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਮ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਯੱਗ ਹੋਵੇ, ਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ।
Verse 7
त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅੱਧਾ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ।
Verse 8
शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः
ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ (ਪਾਵਨ) ਦਿਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਵੀ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश
ਵਿਸ਼ੁਵ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਯਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ।
Verse 10
ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਸ਼-ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਕਾਲ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः
ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪੂਜਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्
ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਯਤੀ—ਇਹੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 14
चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ—ਚਾਹੇ ਚੌਵੀ ਲੱਖ ਤੱਕ—ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਫਲ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 16
गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति
ਉਹ ‘ਗਾਇਤ੍ਰੀ’ ਇਸ ਲਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਰਥ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਫਲ ਸੱਚੇ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि
ਗਾਇਤਰੀ ਜਪ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਯੋਗਤਾ ਹੈ।
Verse 19
दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्
ਦਾਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇ—ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
Verse 20
ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्
ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਮਨੋਂ ਸਮਾਧਾਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸ਼ਬਦ (ਮੰਤ੍ਰ/ਸ਼ਿਖਿਆ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਬੋਧਕ ਹੈ, ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਧਾ ਫਲ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः
ਦੁਇਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦਿਨ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮਿਤ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्
ਭੋਗ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਧਨ ਭੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਹੀ ਦਾਨ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः
ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 25
शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते
ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਕੈਲਾਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਭੋਗ ਲਈ ਦਾਨ ਸਭ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।
Verse 26
दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਸਿਹਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 27
बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्
ਭਗਤ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ) ਡੂੰਘੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ, ਅਭ੍ਯੰਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚਰਨ-ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਘੀ ਤੇ ਅਪੂਪ (ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ) ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਰਸ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 28
षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्
ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਨਾਲ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੱਜਾ ਅੰਨਦਾਨ ਦਸ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਰਕਵਾਰ (ਐਤਵਾਰ) ਨੂੰ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰੋਗਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 30
सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि
ਸੋਮਵਾਰ ਆਦਿ ਹਰ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ-ਉਸ ਵਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 31
सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते
ਸੱਤਾਂ ਹੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਦਸ਼ਾਂਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਆਦਿ ਬਰਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਆਰੋਗ੍ਯ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਾਤਰਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਨ।
Verse 34
भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते
ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਗਾਇਤਰੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਰੋਗ੍ਯ ਆਦਿ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते
ਯਥੋਚਿਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ (ਸ਼ਿਵਧਾਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः
ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਪੁਰਖ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ।
Verse 37
वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः
ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਬਾਲਕ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਦੇ ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਣ।
Verse 38
लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः
ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਭਾਵ ਰੱਖਣ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਦਾਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ।
Verse 39
शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः
ਜੋ ਧਨ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਅਨਾਜ ਚੁਗ ਕੇ (ਉੰਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ), ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਪਣ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते
ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਮੱਧਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਧਨ ਦਾਨ ਲਈ ਅਧਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 41
क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्
ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ‘ਉੱਤਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ (ਵੇਤਨ-ਸ਼੍ਰਮ) ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्
ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਦਾਨ-ਧਨ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਧੀਸੰਗਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च
ਜਾਂ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਗੁੜ ਆਦਿ।
Verse 44
रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा
ਚਾਂਦੀ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ (ਕੱਦੂ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ। ਗੋਦਾਨ ਨਾਲ ਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੋਮਯ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः
ਧਨ-ਧਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ ਗੋ-ਜਲ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता
ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਲ-ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਭੂਦਾਨ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲਦਾਨ ਬਲ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਜਯ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः
ਸੋਨਾ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵੀਰਯ-ਬਲ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੀ ਪੋਸ਼ਣਕਾਰਕ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 49
धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्
ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਧਾਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੋ; ਮਿੱਠੇ ਆਹਾਰ ਲਈ ਗੁੜ। ਵੀਰਯ ਵਾਧੇ ਲਈ ਚਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲਵਣ (ਨਮਕ) ਹੀ।
Verse 50
सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਵਿਦਵਾਨ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ (ਐਸ਼-ਗੋਰਡ) ਨੂੰ ਸਰਵ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟੀਦਾਇਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च
ਕਨਿਆਦਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਠਲ, ਆਮ ਅਤੇ ਕਪਿੱਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਵਰਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚੀਜ਼ ਫਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा
ਕੇਲਾ ਆਦਿ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਫਲ; ਮਾਸ਼, ਮੁਦਗ ਆਦਿ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ—ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਆਦਿ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 53
मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता
ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਸਰੋਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਾਗ-ਉਪਕਰਨ ਤੇ ਮਸਾਲੇ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਕ ਕੇ ਮਿਲੇ, ਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 54
श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा
ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੇਟ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 55
वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते
ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝ ਕੇ, ‘ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ’—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਆਸਤਿਕ੍ਯ (ਈਸ਼ਵਰੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 56
बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਗਰੀਬ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਾਣੀ (ਜਪ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਜਾਂ ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 57
वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः
ਮੰਤਰ, ਸਤੋਤਰ, ਜਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਚਿਕ ਯਜਨ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਾਇਕ (ਸ਼ਰੀਰੀਕ) ਯਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते
ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਧ—ਜੇ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਭੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्
ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 60
देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼-ਫਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 61
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
ਜੋ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It argues that ritual “phala” is not uniform: it scales according to kṣetra (place) and kāla (time). Yet it simultaneously introduces an interior criterion—where the mind truly inclines—suggesting that inner orientation can outweigh even highly ranked external locations.
The hierarchy encodes a Shaiva information model of sacrality: external sanctity (tīrtha, riverbanks, temples, mountains) and cosmic thresholds (saṅkramaṇa, viṣuva, ayana, eclipses) are treated as amplifiers of intention. The rahasya is that the ‘amplifier’ ultimately depends on bhāva—purity and focused resolve—making sacred geography a pedagogical ladder toward internalized sacredness.
No single iconic manifestation (e.g., a named form like Bhairava or Umā) is foregrounded in the sampled passage; instead, the chapter emphasizes Śiva-centered ritual ecology—devālaya worship, tīrtha practice, and auspicious kāla—by which Śiva’s presence is accessed through sanctified space-time rather than through a specific anthropomorphic form.