अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजा-क्रमनिरूपणम् / Ordering and Definitions of Agniyajña, Devayajña, Brahmayajña, and Guru-Pūjā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਨਿਯਜ੍ਞ, ਦੇਵਯਜ੍ਞ, ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣਾ ਅਗਨਿਯਜ੍ਞ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਮਿਧਾਧਾਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥੀਆਂ ਤੇ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ‘ਅੰਤਰਾਗਨੀ/ਧ੍ਰਿਤਾਗਨੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿਤ ਆਹਾਰ ਲੈਣਾ ਹੋਮ-ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ-ਸਵੇਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਭੇਦ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦਿਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸਥਾਲੀਪਾਕ ਆਦਿ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮ ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਵਰਗੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੌਕਿਕ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵੇਦ ਅਧ੍ਯਯਨ-ਰੂਪ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਆਚਾਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च । गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਗਨੀ-ਯਜ्ञ, ਦੇਵ-ਯਜ्ञ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ्ञ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਉਪਾਯ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सूत उवाच । अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ-ਯਜ੍ਞ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮਿਧਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤ ਹੈ।
Verse 3
समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् । प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਪਹਿਲੇ ਆਸ਼੍ਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ) ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨ-ਕਰਮ—ਇਤਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਔਪਾਸਨਾ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਪਾਸਨਾ) ਹੈ।
Verse 4
आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः । हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਨਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਮਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਖਾਣਾ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 5
औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् । कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्
ਔਪਾਸਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਰੰਭ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਉਹ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਟੁੱਟੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਗਦਾ ਰੱਖੋ।
Verse 6
अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् । अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते
ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੇ ‘ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ’ ਜਾਂ ‘ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ’ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਛੱਡਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਲਾਖਣਿਕ ਬਚਨ ‘ਸਮਾਰੋਪਿਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः । आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਅਗਨਿ-ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੋ।
Verse 8
अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् । इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਗਨਿ-ਯਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਪੂਰਤੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् । चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्
ਸਥਾਲੀਪਾਕ ਆਦਿ ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ’ ਜਾਣੋ। ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ (ਚੌਲ) ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਲੌਕਿਕ ਕਰਮ ਹਨ—ਜੋ ਘਰੇਲੂ/ਲੌਕਿਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ (ਪਾਠ ਅਤੇ ਮਨਨ) ਹੈ।
Verse 11
नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्
ਨਿੱਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਹੀਨਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੁੜ ਵਿਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਅੱਗ ਬਿਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 12
आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਤੇ ਕਰੁਣਾਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰਾਂ (ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 13
संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੈਦ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਭ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੀ ਦਵਾਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਗ-ਮੁਕਤਿ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 15
आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः । रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ‘ਵਰਾਹ’ ਅਵਤਾਰ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਠਹਿਰਾਇਆ।
Verse 16
पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः । आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि
ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਵਾਰ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਯੁ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 17
त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः
ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ, ਜਗਤ ਦੀ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਿਧ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ‘ਵਾਰ’ ਰੂਪ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਣਾਈ।
Verse 18
आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते । तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਲਈ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ—ਪੁੰਨ ਲਈ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਲਈ ਯਮ।
Verse 19
भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् । आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्
ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् । स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰੇਸ਼ਾਂ (ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ) ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च । पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्
ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਟਾਲਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् । अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 23
देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता । तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਪੂਜਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਹੋਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ।
Verse 24
स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे । समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः
ਸਥੰਡਿਲ (ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮਿ-ਮੰਡਲ), ਮੂਰਤੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ—ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਮਾਰਾਧਨਾ ਹੈ।
Verse 25
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् । नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये
ਅਗਲਾ ਉਪਾਅ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੇਤਰ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।
Verse 26
आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा
ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਇੱਕ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ।
Verse 27
प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् । जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ-ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦੇ ਜਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् । आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्
ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਦਿਵਾਰ (ਐਤਵਾਰ) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ/ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः । आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्
ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਾਲੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 30
काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये । माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्
ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਤੇ ਆਢਕ ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 31
सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः । पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਮ੍ਯਵਾਰ (ਸੋਮਵਾਰ) ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਦਹੀਂ-ਅੰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये । उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः
ਆਯੁ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਗੁਰੂਵਾਰ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿਵਾਰ) ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬਲ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 33
भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः । षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये
ਭੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ (ਭ੍ਰਿਗੁਵਾਰ) ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 34
स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् । अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਿਵਾਰਣ ਵਾਸਤੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਦ੍ਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 35
तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्
ਤਿਲ ਦਾ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਰੋਗਤਾ ਆਦਿ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹਨ।
Verse 37
तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः
ਤਿਥੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ-ਆਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 38
तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः । देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः
ਉਹ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਰੋਗ੍ਯ ਆਦਿ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 39
द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः । तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति
ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਮਾਪ ਅਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਲੋਕਿਕ ਹਾਲਤ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਰੋਗ੍ਯ ਆਦਿ ਫਲ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 40
शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही । आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्
ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਆਰੋਗ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 41
तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ-ਯਜਨ (ਦੇਵ-ਪੂਜਾ) ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 42
यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः । सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः
ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਸ਼ੈਵ ਕਰਤੱਬ) ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤੋਂ ਦਿਨ ਵੀ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि । पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह
ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਸਮੇਤ ਅਪਣਾਵੇ।
Verse 44
पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते । छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्
ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਛਾਂ ਦਾ ਥਾਂ, ਜਲਾਸ਼ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਚਯ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 45
सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये । कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਤੋਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः । श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ-ਯਜ्ञ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It argues by definition and classification: multiple forms of ‘yajña’ (fire-offering, devatā rites, and Vedic study) are legitimate and systematically ordered, with their correct performance varying by āśrama while remaining continuous in intent—fulfillment (tṛpti) and disciplined religiosity.
The chapter encodes an internalization principle: when external fires are ‘carried’ or ritually interiorized, disciplined consumption (pure, measured, time-appropriate) becomes homologous to offering—preserving the yajña-structure as an ethic of self-regulation rather than mere external ritualism.
No distinct Śiva/Gaurī form is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is procedural and dharma-ritual. Śiva’s presence is implicit through the saṃhitā’s Śaiva framing, but the adhyāya primarily names Vedic deities (Agni, Indra, Sūrya) in the context of yajña.