Śivakṣetra–Tīrtha–Māhātmya (The Salvific Function of Shiva’s Sacred Domains)
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਮੁਕਤੀ-ਦਾਇਕ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਖੇਤਰ ‘ਕਲਪਿਤ’ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਸਵਯੰਭੂ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ/ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ; ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਰੋਗ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਧਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਖਮ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ, ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ, ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् । तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਗਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना । शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति
ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਹਾੜਾਂ-ਜੰਗਲਾਂ-ਬਨਬੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् । मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵਸਨੀਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਮੋਖ਼ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਨੇ ਅਜੇਹੇ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 4
परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् । स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਯਤ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਲਈ।
Verse 5
तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् । अन्यथा रोगदारिद्र य्मूकत्वाद्याप्नुयान्नरः
ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਗੂੰਗਾਪਣ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः । स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्
ਇਸ ਭਾਰਤ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਵਯੰਭੂ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः । पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्
ਹੇ ਭੂਸੁਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਅਣੂ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 8
येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः । सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः
ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਸ਼ਤਨਦੀ-ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਅਜੇਹੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰ ਹਨ।
Verse 9
सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा । तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्
ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਟੀਮੁਖੀ’ (ਸੱਠ ਧਾਰਾ-ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ) ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी । तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः
ਹਿਮਾਲੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਗੰਗਾ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁਣ੍ਯ ਨਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪੁਣ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगे मृगबृहस्पतौ । शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः
ਉੱਥੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਤੀਰਥ-ਤਟ ਹੈ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ੋਣਭਦ੍ਰ’ ‘ਦਸ਼ਮੁਖ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 12
तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् । चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਨਾਇਕ (ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਮਦਾ ਮਹਾਨਦੀ ਹੈ; ਉਹ ‘ਚਤੁਰਵੀਂਸ਼ਮੁਖੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 13
तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् । तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी
ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਮਸਾ ‘ਦੁਆਦਸ਼ਮੁਖੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ‘ਦਸ਼ਮੁਖੀ’ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 14
गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी । एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्र लोकप्रदायिनी
ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਹਾਪੁੰਨ ਨਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਅਤੇ ਗੋਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉਹ ‘ਇੱਕੀ ਮੁਖਾਂ’ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 15
कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा । साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉਹ ‘ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਖਾਂ’ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 16
तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी । सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा
ਤੁੰਗਭਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ‘ਦਸ-ਮੁਖੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨੌ-ਮੁਖੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 17
तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा । सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा
ਉੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ—ਸਰਸਵਤੀ, ਪੰਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਨਿਆ-ਸ਼ਵੇਤਨਦੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
एतासां तीरवासेन इंद्र लोकमवाप्नुयात् । सह्याद्रि जा महापुण्या कावेरीति महानदी
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹਿਆਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਉਹ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮਈ ਮਹਾਨਦੀ ‘ਕਾਵੇਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी । तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः
ਉਹ ਸਤਾਈ ‘ਮੁਖਾਂ’ (ਅੰਸ਼ਾਂ) ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਦ ਵਰਗੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 20
शिवलोकप्रदा शैवास्तथाऽभीष्टफलप्रदाः । नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ
ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਗੁਰੂਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ।
Verse 21
ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा । सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः । गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ
ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਦਾਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਹ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 23
शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा । यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ
ਇਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੰਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਕੰਨਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 24
धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः । कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ
ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮਲੋਕ ਅਤੇ ਦੰਤਿਲੋਕ ਵਿੱਚ (ਕੀਤਾ) ਸਨਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੁਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਤਦ ਉਹ ਸਨਾਨ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
विष्णोर्वचनमाहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः । वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਹ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੋਵੇਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।
Verse 26
नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् । सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ
ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਪਗਾ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀਰਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा । मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬਚਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ ਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਮ੍ਰਿਗ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा । ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਉੱਚ ਪਦ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ । श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਸ਼ਰਾਧ ਹੋਵੇ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਿਲੋਦਕ ਦਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇ।
Verse 30
वंशद्वयपितृणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः । कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ
ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਤਾਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਜ ਮੀਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्र पदप्रदम् । गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः
ਉਸ-ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ-ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸੇ।
Verse 32
तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् । रुद्र लोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਜੇਹੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰ (ਤੀਰਥ) ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 33
ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे । तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च
ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵੇਗਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ (ਤੀਰਥ) ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ।
Verse 34
संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः । तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्
ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ-ਦਾਤਾ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च । वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्
ਸਦਾਚਾਰ, ਸਦਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 36
पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते
ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ, ਭਾਵੇਂ ਰਤਾ ਭਰ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति । पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा
ਜੋ ਕੇਵਲ ਤੁਰੰਤ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਹੀ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਪੁੰਨ ਹੀ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕਾਇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਚਿਕ।
Verse 38
मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः । मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯੁੱਗਾਂ-ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਜਮਿਆ ਮਨ ਦਾ ‘ਵਜ੍ਰ-ਲੇਪ’ ਲੰਮੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁਲਦਾ ਹੈ।
Verse 39
ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति । वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਚਿਕ (ਪਾਪ) ਜਪ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਮਿਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਇਿਕ (ਪਾਪ) ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ।
Verse 40
दानाद्धनकृतं नश्येन्नाऽन्यथाकल्पकोटिभिः । क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति
ਸੰਚਿਤ ਧਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः । ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः
ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ‘ਬੀਜ-ਅੰਸ਼’, ‘ਵੱਧਤ-ਅੰਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਭੋਗ-ਅੰਸ਼’ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ-ਅੰਸ਼ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਧਤ-ਅੰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 42
भोगांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः । बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते
ਜੋ ਕਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਕਰੋੜਾਂ ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਬੀਜ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੇਸ਼-ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਹੀ ਖਪਦਾ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
Verse 43
देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः । तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् । तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यं सुखमिच्छता
ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਤਪ ਦਾ ਵਾਧਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
It anchors sacred geography in Śiva’s sovereignty: the earth and its stability are upheld by Śiva’s ājñā, and kṣetras are instituted by the Lord as intentional mechanisms of grace for mokṣa and for loka-rakṣā.
The chapter implies that sacred space amplifies moral causality: because kṣetra is a concentrated field of sanctity and vow-bound practice, violations harden karmic residues rather than dissipate them, making ethical restraint an intrinsic component of kṣetra-based liberation.
River systems and their banks are foregrounded—Sindhu with many kṣetras, Sarasvatī described as multi-mouthed, and Gaṅgā arising from Himavat with many sacred domains including Kāśī—signifying a networked pilgrimage map where residence/observance along tīras is portrayed as a progressive route toward brahma-pada.