Liṅga-pratiṣṭhāvidhiḥ — Installation Standards and Auspicious Parameters for Liṅga Worship
ਅਧਿਆਇ 11 ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ (i) ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, (ii) ਸ਼ੁਭ ‘ਵਾਤ’ ਦੇ ਲੱਛਣ (ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ/ਨਿਮਿੱਤ), ਅਤੇ (iii) ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਢੰਗ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚਲ-ਅਚਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਭੇਦ, ਮਿੱਟੀ/ਪੱਥਰ/ਧਾਤੂ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਲਿੰਗ–ਪੀਠ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਾਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਘਾਟ ਨਾਲ ਫਲ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਵਾਧਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ-ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं लिंगं प्रतिष्ठाप्यं कथं वातस्य लक्षणम् । कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਅਰਚਨਾ ਕੌਣ, ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਰੇ?’
Verse 2
सूत उवाच । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः । अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝੋ। ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੀ।’
Verse 3
यथेष्टं लिंगमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम् । पार्थिवेन तथाप्येनं तैजसेन यथारुचि
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੈਜਸ (ਅਗਨਿਮਯ) ਰੂਪ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 4
कल्पलक्षणसंयुक्तं लिंगं पूजाफलं लभेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਲਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪੂਜਾਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 5
चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि । सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्
ਚਲ (ਲਿਜਾਣਯੋਗ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਰੱਖਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਪਰ ਸਥਾਵਰ (ਥਿਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਯਥੋਚਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਪੀਠ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਰਮਿਤ/ਸ਼ਿਵ-ਸੰਮਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
मंडलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा । खट्वांगवन्मध्यसूक्ष्मं लिंगपीठं महाफलं
ਮੰਡਲ ਚੌਰਸ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਪੀਠ ਨੂੰ ਖਟਵਾਂਗ ਵਾਂਗ ਸੂਖਮ ਮੱਧ-ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਲਿੰਗ-ਪੀਠ ਮਹਾਨ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 7
प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिगं लोहादिभिः कृतम् । येन लिंगं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते
ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੰਗ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਾਂ ਧਾਤਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੋਵੇ, ਸਥਾਵਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਪੀਠ (ਯੋਨੀ) ਵੀ ਉਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
लिंगं पीठं चरे त्वेकं लिंगं बाणकृतं विना । लिंगप्रमाणं कर्तृणां द्वादशांगुलमुत्तमम्
ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੀਠ ਨੂੰ ਇਕੋ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕਰੂਪ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਬਾਣ-ਸ਼ਿਲਾ (ਸਵਭਾਵਿਕ ਪੱਥਰ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਲਈ ਛੂਟ ਹੈ। ਕਰਤਿਆਂ ਲਈ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੈ।
Verse 9
न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दूष्यते । कर्तुरेकांगुलन्यूनं चरेपि च तथैव हि
ਜੇ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਤੋਂ ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਦਾ ਹੈ।
Verse 10
आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम् । तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसंनिभे
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਲਪ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਿਮਾਨ (ਮੰਦਰ-ਸ਼ਿਖਰ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੰਦਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायांएकदशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम् । मध्ये लिंगं महद्द्रव्यं निक्षिपेत्सहवैदिके
ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ, ਗੋਮੇਦ, ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦ੍ਰਵ੍ਯ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ—ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 13
संपूज्य लिंगं सद्याद्यैः पंचस्थाने यथाक्रमम् । अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषास कलं च माम्
ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਦਿਆਦਿ ਪੰਚੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਆਦਿ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕਲਾਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ।
Verse 14
अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बांधवम् । दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा
ਯੋਗ ਧਨ-ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਅਜੜ੍ਹ (ਪ੍ਰਬੁੱਧ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
स्थावरं जंगमं जीवं सर्वं संतोष्य यत्नतः । सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते
ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਖੱਡਾ (ਸ਼ਵਭ੍ਰ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 16
सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् । उदीर्य च महामंत्रमओंकारं नादघोषितम्
‘ਸਦ੍ਯਃ…’ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਓੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ-ਉਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 17
लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिगं पीठेन योजयेत् । लिंगं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बंधयेत्
ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਠ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪੀਠ ਸਮੇਤ ਟਿਕਾ ਕੇ ਨਿਤ੍ਯ-ਲੇਪ (ਨਿਯਤ ਬੰਧਨ-ਲੇਪ) ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
एवं बेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम् । पंचाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिस्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੇਰ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਮੂਰਤੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਤਸਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਜਪਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਬੇਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
बेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा । एवं लिंगे च बेरे च पूजा शिवपदप्रदा
ਬੇਰਾ (ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਮੂਰਤੀ) ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਜੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਸਕੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬੇਰਾ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਿਵਪਦ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 20
पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जंगमं तथा । स्थावरं लिंगमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा
ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ। ਸਥਾਵਰ ਨੂੰ ‘ਲਿੰਗ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
Verse 21
जंगमं लिंगमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा । स्थावरस्य च शुश्रूषा जंगमस्य च तर्पणम्
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਜੰਗਮ ਲਿੰਗ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹਨ—ਕੀੜੇ, ਕ੍ਰਿਮੀ ਆਦਿ ਵੀ। ਸਥਾਵਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹਨ।
Verse 22
तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः । पीठमंबामयं सर्वं शिवलिंगं च चिन्मयम्
ਉਸ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੀਠ ਨੂੰ ਅੰਬਾਮਯ (ਦੇਵੀ-ਵਿਆਪਤ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਚਿਨਮਯ (ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 23
यथा देवीमुमामंके धृत्वा तिष्ठति शंकरः । तथा लिंगमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति संततम्
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਸਦਾ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੀਠ ਵੀ ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एवं स्थाप्य महालिंगं पूजयेदुपचारकैः । नित्यपूजा यथा शक्तिध्वजादिकरणं तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਧ੍ਵਜ, ਪਤਾਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Verse 25
इति संस्थापयेल्लिंगं साक्षाच्छिवपदप्रदम् । अथवा चरलिंगं तु षोडशैरुपचारकैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵਪਦ (ਮੁਕਤੀ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਚਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 26
पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम् । आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च
ਸ਼ਿਵਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੇ—ਆਵਾਹਨ, ਆਸਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ।
Verse 27
तदंगाचमनं चैव स्नानमभ्यंगपूर्वकम् । वस्त्रं गंधं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼ (ਅਭ੍ਯੰਗ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨਾਨ ਕਰਾਏ। ਤਦੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 28
नीराजनं च तांबूलं नमस्कारो विसर्जनम् । अथवाऽर्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यां तं यथाविधि
ਫਿਰ ਨੀਰਾਜਨ ਕਰੇ, ਤਾਂਬੂਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 29
अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम् । यथाशक्ति सदाकुर्यात्क्रमाच्छिवपदप्रदम्
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 30
अथवा मानुषे लिंगेप्यार्षे दैवे स्वयंभुवि । स्थापितेऽपूर्वके लिंगे सोपचारं यथा तथा
ਚਾਹੇ ਲਿੰਗ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਵੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਵਯੰਭੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪੂਰਵ (ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
पूजोपकरणे दत्ते यत्किंचित्फलमश्नुते । प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमाच्छिवपदप्रदम्
ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੰਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਿਵਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
लिंगं दर्शनमात्रं वा नियमेन शिवप्रदम् । मृत्पिष्टगोशकृत्पुष्पैः करवीरेण वा फलैः
ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਜੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਗੋਬਰ ਦੇ ਬਣੇ ਫੁੱਲ, ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 33
गुडेन नवनीतेन भस्मनान्नैर्यथारुचि । लिंगं यत्नेन कृत्वांते यजेत्तदनुसारतः
ਗੁੜ, ਨਵਨੀਤ (ਮੱਖਣ), ਭਸਮ ਜਾਂ ਅੰਨ—ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 34
अंगुष्ठादावपि तथा पूजामिच्छंति केचन । लिंगकर्मणि सर्वत्र निषेधोस्ति न कर्हिचित्
ਕੁਝ ਭਗਤ ਅੰਗੂਠੇ ਆਦਿ ਉਂਗਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 35
सर्वत्र फलदाता हि प्रयासानुगुणं शिवः । अथवा लिंगदानं वा लिंगमौल्यमथापि वा
ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਯਤਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਸਮਰਪਣ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਨ।
Verse 36
श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदम् । अथवा प्रणवं नित्यं जपेद्दशसहस्रकम्
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸ਼ਿਵਪਦ (ਮੋਖ) ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । जपकाले मकारांतं मनःशुद्धिकरं भजेत्
ਪ੍ਰਾਤਹ ਅਤੇ ਸਾਯੰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਸ਼ਿਵਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ। ਜਪ ਸਮੇਂ ‘ਮ’ਕਾਰਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰ—‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’—ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ; ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
समाधौ मानसं प्रोक्तमुपांशु सार्वकालिकम् । समानप्रणवं चेमं बिंदुनादयुतं विदुः
ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਜਪ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਪਾਂਸ਼ੁ (ਹੌਲੀ) ਜਪ ਸਭ ਵੇਲਿਆਂ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਜਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ-ਨਾਦ ਯੁਕਤ ਜਾਣੋ।
Verse 39
अथ पंचाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात् । संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्
ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੋ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ; ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਤਹ-ਸਾਇੰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।
Verse 40
प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते । दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मंत्रं ह्यथ फलाप्तये
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੀਖਿਆ-ਸਹਿਤ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
कुंभस्नानं मंत्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च । ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते
ਜਿਸ ਨੇ ਕੁੰਭ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
द्विजानां च नमःपूर्वमन्येषां च नमोन्तकम् । स्त्रीणां च क्वचिदिच्छंति नमो तं च यथाविधि
ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ‘ਨਮਃ’ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਹੋ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ‘ਨਮੋ’ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਹੀ ਆਦਰ-ਸੂਚਕ ‘ਨਮੋ’ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 43
विप्रस्त्रीणां नमः पूर्वमिदमिच्छंति केचन । पंचकोटिजपं कृत्वा सदा शिवसमो भवेत्
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—“ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
एकद्वित्रिचतुःकोट्याब्रह्मादीनां पदं व्रजेत् । जपेदक्षरलक्षंवा अक्षराणां पृथक्पृथक्
ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि
ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਪਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 46
जपेन्मंत्रादिष्टसिद्धिर्नित्यं ब्राह्मणभोजनात् । अष्टोत्तरसहस्रं वै गायत्रीं प्रातरेव हि
ਮੰਤਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੋ।
Verse 47
ब्राह्मणस्तु जपेन्नित्यं क्रमाच्छिवपदप्रदान् । वेदमंत्रांस्तु सूक्तानि जपेन्नियममास्थितः
ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 48
एकं दशार्णं मंत्रं च शतोनं च तदूर्ध्वकम् । अयुतं च सहस्रं च शतमेकं विना भवेत्
ਦਸ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਪ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 49
वेदपारायणं चैव ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । अन्यान्बहुतरान्मंत्राञ्जपेदक्षरलक्षतः
ਵੇਦ-ਪਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ—ਲੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 50
एकाक्षरांस्तथा मंत्राञ्जपेदक्षरकोटितः । ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्
ਇਕਾਖਰੀ (ਬੀਜ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋੜਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 51
एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिव पदं लभेत् । नित्यं रुचिकरं त्वेकं मंत्रमामरणांतिकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਿਵਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
जपेत्सहस्रमोमिति सर्वाभीष्टं शिवाज्ञया । पुष्पारामादिकं वापि तथा संमार्जनादिकम्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਝਾੜੂ, ਸਫ਼ਾਈ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 53
शिवाय शिवकार्याथे कृत्वा शिवपदं लभेत् । शिवक्षेत्रे तथा वासं नित्यं कुर्याच्च भक्तितः
ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम् । तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यदामरणं बुधः
ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕੀ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
लिंगाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः । सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यक्षेत्रे तथार्षके
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸੌ ਹਸਤ ਤੱਕ ਦਾ ਭਾਗ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਤਨੀ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 56
दैवलिंगे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः । धनुष्प्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयं भुवि
ਦੈਵ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਤਨੀ ਤੱਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼-ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਪੁੰਨਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यं पुष्कराणि च । शिवगंगेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा
ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਉਲੀ, ਕੂਆਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਾਸ਼ੇ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਿਵ-ਗੰਗਾ’ ਹੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 58
तत्र स्नात्वा तथा दत्त्वा जपित्वा हि शिवं व्रजेत् । शिवक्षेत्रं समाश्रित्य वसेदामरणं तथा
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾਏ।
Verse 59
दाहं दशाहं मास्यं वा सपिंडीकरणं तु वा । आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे क्षेत्रे पिंडमथापि वा
ਦਾਹ-ਕਰਮ, ਦਸਾਹ, ਮਾਸਿਕ ਕਰਮ, ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ—ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਪਿੰਡਦਾਨ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
सर्वपाप विनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत् । अथवा सप्तरात्रं वा वसेद्वा पंचरात्रकम्
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸੇ।
Verse 61
त्रिरात्रमेकरात्रं वा क्रमाच्छिवपदं लभेत् । स्ववर्णानुगुणं लोके स्वाचारात्प्राप्नुते नरः
ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ—ਜਾਂ ਇਕ ਰਾਤ—ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਿਵਪਦ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਆਚਾਰ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः । सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात्
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣੋੱਧਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम् । प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात्
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤಃ, ਮੱਧਾਹਨ ਅਤੇ ਸਾਯਾਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਪੂਰਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 64
प्रातर्विधिकरं ज्ञेयं मध्याह्नं कामिकं तथा । सायाह्नं शांतिकं ज्ञेयं रात्रावपि तथैव हि
ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ-ਪਾਲਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣੀਏ; ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਮਨਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 65
कालो निशीथो वै प्रोक्तोमध्ययामद्वयं निशि । शिवपूजा विशेषेण तत्कालेऽभीष्टसिद्धिदा
‘ਨਿਸੀਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 66
एवं ज्ञात्वा नरः कुर्वन्यथोक्तफलभाग्भवेत् । कलौ युगे विशेषेण फलसिद्धिस्तु कर्मणा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹੇ ਹੋਏ ਫਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 67
उक्तेन केनचिद्वापि अधिकारविभेदतः । सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत्ततत्फलमवाप्नुयात्
ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਧਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
ऋषय ऊचुः । अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः । सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਦੱਸੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ।
Verse 69
सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा । सूत उवाच । शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਗਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a theological-ritual argument: Śiva’s worship becomes reliably efficacious when the liṅga is installed and maintained according to śāstric parameters (deśa–kāla suitability, lakṣaṇa, and pramāṇa), converting metaphysical doctrine into verifiable liturgical procedure.
The liṅga–pīṭha ensemble functions as a symbolic and operative axis: the liṅga signifies Śiva’s transcendent presence while the pīṭha stabilizes that presence in the world of form; measurements, shapes (maṇḍala/caturasra/trikoṇa), and sanctum construction encode the principle that cosmic order (ṛta) must be mirrored in ritual geometry for grace and ‘phala’ to manifest.
The emphasis is on Śiva as present through the installed liṅga (a non-anthropomorphic manifestation suited to continuous worship), with no single anthropomorphic form of Śiva or a distinct form of Gaurī foregrounded in the sampled discourse; the chapter’s focus is procedural consecration rather than icon-specific mythology.