पञ्चकृत्यलक्षणनिर्णयः (Definition of Śiva’s Five Cosmic Acts—Pañcakṛtya)

Verse 1

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः । सर्गादिपंचकृत्यस्य लक्षणं ब्रूहि नौ प्रभो । शिव उवाच । मत्कृत्यबोधनं गुह्यं कृपया प्रब्रवीमि वाम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਬੋਧ ਬਤਾਂਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 2

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोऽप्यनुग्रहः । पंचैव मे जगत्कृत्यं नित्यसिद्धमजाच्युतौ

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਸੰਹਾਰ, ਤਿਰੋਭਾਵ (ਆਵਰਨ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਹੀ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ; ਮੈਂ ਅਜ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਦਾ-ਸਿਧ ਹਨ।

Verse 3

सर्गः संसारसंरंभस्तत्प्रतिष्ठा स्थितिर्मता । संहारो मर्दनं तस्य तिरोभावस्तदुत्क्रमः

ਸਰਗ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੀ ਸਥਿਤੀ (ਪਾਲਣਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਹਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ਮਰਦਨ/ਸੰਕੋਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਰੋਭਾਵ ਉਸ ਦਾ ਆਵਰਨ—ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੈ।

Verse 4

तन्मोक्षोऽनुग्रहस्तन्मे कृत्यमेवं हि पंचकम् । कृत्यमेतद्वहत्यन्यस्तूष्णीं गोपुरबिंबवत्

ਉਹੀ (ਅੰਤਿਮ) ਕਰਮ ਮੋਖ਼ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੰਚਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨੂੰ ਢੋਦੀ ਹੈ; ਆਪ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 5

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम् । पंचमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਚਾਰ ਕਰਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ); ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ।

Verse 6

तदिदं पंचभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः । सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा

ਇਹ ਤੱਤ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ (ਪਾਲਣਾ), ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਵੀ।

Verse 7

तिरोभावोऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे । सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्द्धते

ਵਾਯੂ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਤਿਰੋਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ (ਢੱਕਣਾ) ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀ (ਕਿਰਪਾ) ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਲ ਕੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।

Verse 8

अर्द्यते तेजसा सर्वं वायुना चापनीयते । व्योम्नानुगृह्यते सर्वं ज्ञेयमेवं हि सूरिभिः

ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤਪਦਾ ਤੇ ਪੱਕਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਹਿ ਕੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਣ।

Verse 9

पंचकृत्यमिदं वोढुं ममास्ति मुखपंचकम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तन्मध्ये पंचमं मुखम्

ਇਸ ਪੰਚਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਮੁਖ ਹਨ। ਚਾਰ ਮੁਖ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਖ ਹੈ।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां दशमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 11

तथा रुद्र महेशाभ्यामन्यत्कृत्यद्वयं परम् । अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਪਰਮ ਦੋਹਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 12

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम् । न तद्रुद्र महेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम्

ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਰਮ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 13

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा । आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम्

ਰੂਪ, ਵੇਸ਼, ਕਰਮ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਘੜੀ ਹੈ।

Verse 14

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम् । मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਵਤਸੋ, ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਐਸਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੋ।

Verse 15

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मंत्रमओंकारनामकम् । इतः परं प्रजपतं मामकं मानभंजनम्

ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੁਣ ਤੋਂ ‘ਓੰਕਾਰ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤਰ—ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਮੰਤਰ—ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 16

उपादिशं निजं मंत्रमओंकारमुरुमंगलम् । ओंकारो मन्मुखाज्जज्ञे प्रथमं मत्प्रबोधकः

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੰਤਰ—ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਓੰਕਾਰ—ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਓੰਕਾਰ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਦਿ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 17

वाचकोऽयमहं वाच्यो मंत्रोऽयं हि मदात्मकः । तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणं भवेत्

ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ (ਵਾਚ੍ਯ) ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੰਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਿਮਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अकार उत्तरात्पूर्वमुकारः पश्चिमाननात् । मकारो दक्षिणमुखाद्बिंदुः प्राण्मुखतस्तथा

‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ; ‘ਉ’ ਪੱਛਮ ਮੁਖ ਤੋਂ; ‘ਮ’ ਦੱਖਣ ਮੁਖ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ (ਓਂ ਦਾ ਨਾਸਿਕ੍ਯ ਬਿੰਦੂ) ਪੂਰਬ ਮੁਖ ਤੋਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਮੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

नादो मध्यमुखादेवं पंचधाऽसौ विजृंभितः । एकीभूतः पुनस्तद्वदोमित्येकाक्षरो भवेत्

ਮੱਧਲੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਉਹ ਨਾਦ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਇਕੀਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ‘ਓਂ’ ਨਾਮਕ ਇਕਾਖਰ ਅਖੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम् । व्याप्तमेतेन मंत्रेण शिवशक्त्योश्च बोधकः

ਨਾਮ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਵੇਦ-ਰੂਪ ਦੋ ਕੁਲ (ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ) ਸਮੇਤ—ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अस्मात्पंचाक्षरं जज्ञे बोधकं सकलस्यतत् । आकारादिक्रमेणैव नकारादियथाक्रमम्

ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ‘ਆ’ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ‘ਨ’ ਤੋਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮ।

Verse 22

अस्मात्पंचाक्षराज्जाता मातृकाः पंचभेदतः । तस्माच्छिरश्चतुर्वक्त्रात्त्रिपाद्गाय त्रिरेव हि

ਇਸ ਪੰਜਾਖਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੀ ਜਨਮੀ—ਤਿੰਨ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੀ।

Verse 23

वेदः सर्वस्ततो जज्ञे ततो वै मंत्रकोटयः । तत्तन्मंत्रेण तत्सिद्धिः सर्वसिद्धिरितो भवेत्

ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵੇਦ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਮੰਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਿਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਸਰਬ-ਸਿੱਧੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 24

अनेन मंत्रकंदेन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति । सकला मंत्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਕੰਦ (ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਰ) ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਸ਼ੁਭ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 25

नंदिकेश्वर उवाच । पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम् । निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदण्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਹ-ਪਟ (ਪਰਦਾ) ਲਾ ਕੇ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ।

Verse 26

त्रिरुच्चार्याग्रहीन्मंत्रं यंत्रतंत्रोक्तिपूर्वकम् । शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत्

ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਯੰਤ੍ਰ-ਤੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

प्रबद्धहस्तौ किल तौ तदंतिके तमेव देवं जगतुर्जगद्गुरुम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਦਗੁਰੂ ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 28

ब्रह्माच्युतावूचतुः । नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे । नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने

ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਬੋਲੇ—ਨਿਸ਼ਕਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕਲ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਸਕਲ ਆਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 29

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिंगिने । नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पंचमुखायते

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਵਾਚ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪ੍ਰਣਵ-ਲਿੰਗ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪੰਚਮੁਖ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 30

पंचब्रह्मस्वरूपाय पंच कृत्यायते नमः । आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनंतगुणशक्तये

ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪੰਚਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਅਨੰਤ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 31

सकलाकलरूपाय शंभवे गुरवे नमः । इति स्तुत्वा गुरुं पद्यैर्ब्रह्मा विष्णुश्च नेमतुः

ਸਕਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 32

ईश्वर उवाच । वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम् । जपतं प्रणवं मंत्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਾ ਤੱਤਵ ਕਿਹਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ।

Verse 33

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम् । आद्रा र्यां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्

ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਸੁਭਾਗ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਦੀਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਦਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

सूर्यगत्या महाद्रा र्यामेकं कोटिगुणं भवेत् । मृगशीर्षांतिमो भागः पुनर्वस्वादिमस्तथा

ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਨਰਵਸੂ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਭਾਗ ਵੀ।

Verse 35

आद्रा र्समः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे । दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः

ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਸਦਾ ਆਰਦ੍ਰ-ਸਮ (ਠੰਢਾ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ) ਸਮਾਂ ਯੋਗ ਜਾਣੋ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਵੇਰੇ—ਪ੍ਰਾਤਹ ਅਤੇ ਸੰਗਵ ਵੇਲੇ—ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

Verse 36

चतुर्दशी तथा ग्राह्या निशीथव्यापिनी भवेत् । प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते

ਉਹੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸੀਥ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਤੱਕ ਵਿਆਪੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵਿਆਪ ਕੇ ਪਰਯੁਕਤ (ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 37

लिंगं बेरं च मेतुल्यं यजतां लिंगमुत्तमम् । तस्माल्लिंगं परं पूज्यं बेरादपि मुमुक्षुभिः

ਮੇਰੇ ਲਈ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬੇਰ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤੀ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ-ਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਹੀ ਪਰਮ ਪੂਜ੍ਯ ਹੈ।

Verse 38

लिंगमओंकारमंत्रेण बेरं पंचाक्षरेण तु । स्वयमेव हि सद्द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਓੰਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੇਰ (ਵਿਗ੍ਰਹ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਉਚਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ—ਆਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੈ।

Verse 39

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् । इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवांऽतर्हितः शिवः

‘ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਦ (ਮੋਖ਼-ਧਾਮ) ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ।