Śumbha–Niśumbha’s Mobilization After Devī’s Victories (Battle Muster and Omens)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦੇਵੀ ਨੇ ਧੂਮ੍ਰਾਕ੍ਸ਼, ਚੰਡ-ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਰਕਤਬੀਜ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਅਸੁਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਲਈ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਜੁੜੀ; ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਡਿੰਡਿਮ ਆਦਿ ਯੁੱਧ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਰਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਹੋਰ ਉਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਧਰਮ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच । धूम्राक्षं चण्डमुण्डं च रक्तबीजासुरन्तथा । भगवन्निहतन्देव्या श्रुत्वा शुम्भः सुरार्दनः
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਦੇਵੀ ਨੇ ਧੂਮ੍ਰਾਕ੍ਸ਼, ਚੰਡ-ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਰਕਤਬੀਜ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੰਭ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ?
Verse 2
किमकार्षीत्ततो ब्रह्मन्नेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । शुश्रूषवे जगद्योनेश्चरित्रं पापनाशनम्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਜਗਦ੍ਯੋਨੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
ऋषिरुवाच । हतानेमान्दैत्यवरान्महासुरो निशम्य राजन्महनीयविक्रमः । अजिज्ञपत्स्वीयगणान्दुरासदान्रणाभिधोच्चारणज्जातसंमदान्
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਸੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ‘ਰਣ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 4
बलान्वितास्संमिलिता ममाज्ञया जयाशया कालकवंशसंभवाः । सकालकेयासुरमौर्य्यदौर्हृदास्तथा परेप्याशु प्रयाणयन्तु ते
ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਲਕ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ—ਕਾਲਕੇਯ ਅਸੁਰ, ਮੌਰਯ, ਦੌਰ੍ਹ੍ਰਿਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ—ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ।
Verse 5
निशुंभशुंभौ दितिजान्निदेश्य तान्रथाधिरूढौ निरयां बभूवतुः । बलान्यनूखुर्बलिनोस्तयोर्धराद्विनाशवन्तः शलभा इवोत्थिताः
ਦਿਤਿਜ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਝਪਟੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਾਸ-ਨਿਯਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵੱਲ ਉੱਠਦੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰ ਪਈਆਂ।
Verse 6
प्रसादयामास मृदंगमर्दलं सभेरिकाडिण्डिमझर्झरानकम् । रणस्थले संजहृषू रणप्रिया असुप्रियाः संगरतः पराययुः
ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਮਰਦਲ, ਨਗਾਰੇ, ਡਿੰਡਿਮ, ਝਰਝਰ ਅਤੇ ਆਨਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਲ੍ਹਾਸਿਤ ਹੋਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰੇਮੀ (ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲੇ) ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 7
भटाश्च ते युद्धपटावृतास्तदा रणस्थलीं मापुरपापविग्रहाः । गृहीतशस्त्रास्त्रचया जिगीषया परस्परं विग्रहयन्त उल्बणम्
ਤਦ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਫੜ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 8
गजाधिरूढास्तुरगाधिरोहिणो रथाधिरूढाश्च तथापरेऽसुराः । अलक्षयन्तः स्वपराञ्जनान्मुदाऽसुरेशसंगे समरेऽभिरेभिरे
ਕੁਝ ਅਸੁਰ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਹੱਲੇ-ਗੁੱਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਅਸੁਰੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰੇ।
Verse 9
ध्वनिः शतघ्नी जनितो मुहुर्मुहुर्बभूव तेन त्रिदशाः समेजिताः । महान्धकारः समपद्यताम्बरे विलोक्यते नो रथमण्डलं रवेः
ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਤਘਨੀ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਉਠੀ; ਉਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਗਣ ਕੰਬ ਗਏ। ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਵੀ ਦਾ ਰਥ-ਮੰਡਲ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 10
पदातयो निर्व वजुर्हि कोटिशः प्रभूतमाना विजयाभिलाषिणः । रथाश्वगा वारणगा अथापरेऽसुरा निरीयुः कति कोटिशो मुदा
ਕਰੋੜਾਂ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਉਮੜ ਪਏ—ਘਮੰਡ ਨਾਲ ਫੂਲੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ। ਹੋਰ ਅਸੁਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ; ਕੋਈ ਰਥ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ।
Verse 11
अशुक्ल शैला एव मत्तवारणा अतानिषुश्चीत्कृतिशब्दमाहवे । क्रमेलकाश्चापि गलद्गलध्वनिं वितन्वते क्षुद्रमहीधरोपमाः
ਕਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਛੋਟੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਊਂਟ ਵੀ ਚੌਫੇਰੇ ‘ਗਲਦ-ਗਲਦ’ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਭਰੀ ਗੂੰਜ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 12
हयाश्च ह्रेषन्त उदग्रभूमिजा विशालकण्ठाभरणा गतेर्विदः । पदानि दन्तावलमूर्ध्नि बिभ्रतः सुडिड्यिरे व्योमपथा यथाऽवयः
ਉਦਗ੍ਰ, ਉੱਚੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਿਨਹਿਨਾਏ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਲ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦਲ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਝਪਟ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 13
समीक्ष्य शत्रोर्बलमित्थमापतच्चकार सज्यं धनुरम्बिका तदा । ननाद घण्टां रिपुसाददायिनी जगर्ज सिंहोऽपि सटां विधूनयन्
ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਜਿਆ ਚੜ੍ਹਾਈ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਦਾਤਰੀ ਉਸ ਦੀ ਘੰਟੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ; ਅਤੇ ਜਟਾ-ਕੇਸਰ ਝਟਕਦਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗੱਜ ਪਿਆ।
Verse 14
ततो निशुंभस्तुहिनाचलस्थितां विलोक्य रम्याभरणायुधां शिवाम् । गिरं बभाषे रसनिर्भरां परां विलासनीभावविचक्षणो यथा
ਤਦ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਹਿਮਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਆਯੁਧ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਸ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੁਘੜ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 15
भवादृशीनां रमणीयविग्रहे दुनोति कीर्णं खलु मालतीदलम् । कथं करालाहवमातनोष्यसे महेशि तेनैव मनोज्ञवर्ष्मणा
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ੀ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਮੱਲਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਮਨਮੋਹਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗੀ?
Verse 16
इतीरयित्वा वचनं महासुरो बभूव मौनी तमुवाच चंडिका । वृथा किमात्थासुर मूढ संगरं कुरुष्व नागालयमन्यथा व्रज
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਸੁਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮੂਰਖ ਅਸੁਰ! ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾਗਾਲਯ—ਮੌਤ ਦੇ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ।”
Verse 17
ततोतिरुष्टः समरे महारथश्चकार बाणावलिवृष्टिमद्भुताम् । घनाघनाः संववृषुर्यथोदकं रणस्थले प्रावृडिवागता तदा
ਫਿਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਬਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇਉਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਮੌਨਸੂਨ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 18
शरैश्शितैश्शूलपरश्वधायुधैः सभिन्दिपालैः परिघैश्शरासनैः । भुशुण्डिकाप्रासक्षुरप्रसंज्ञकैर्महासिभिः संयुयुधे मदोद्धतैः
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉੱਧਤੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ, ਸ਼ੂਲ-ਪਰਸ਼ੂ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ; ਭਿੰਦਿਪਾਲ, ਪਰਿਘ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਭੁਸ਼ੁੰਡਿਕਾ, ਪ੍ਰਾਸ, ਛੁਰਧਾਰ ਫਲਕਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 19
विवभ्रमुस्तत्समरे महागजा विभिन्नकुंभाअसिताद्रिसन्निभाः । चलद्बलाकाधवला विकेतवो विसेतवः शुंभनिशुंभकेतवः
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਪਾਟ ਗਏ ਸਨ, ਲੜਖੜਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੀਆਂ ਧਵਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਉੱਡਦੇ ਬਗਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਹਿੱਲਣ ਅਤੇ ਖਿੱਲਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 20
विभिन्नदेहा दितिजा झषोपमा विकन्धरा वाजिगणा भयंकराः । परासवः कालिकया कृता रणे मृगारिणा चाशिषतापरेऽसुरा
ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿਕਾ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਲਏ; ਕੁਝ ਦੇ ਸਰੀਰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ (ਮ੍ਰਿਗਾਰੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਮੰਗੀ।
Verse 21
विसुस्रुवू रक्तवहास्तदन्तरे सरिच्च यास्तत्र विपुप्लुवे हतैः । कचा भटानां जलनीलिकोपमास्तदुत्तरीयं सितफेनसंनिभम्
ਉੱਥੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਾਈ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਚਿੱਟੀ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
Verse 22
तुरंगसादी तुरगाधिरोहिणं गजस्थितानभ्यपतन्गजारुहः । रथी रथेशं खलु पत्तिरङ्घ्रिगान्समप्रतिद्वन्द्विकलिर्महानभूत्
ਘੋੜਸਵਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ, ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਯੋਧਾ ਹਾਥੀ ਸਵਾਰ 'ਤੇ ਝਪਟਿਆ। ਰਥੀ ਨੇ ਰਥੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 23
ततो निशुंभो हृदये व्यचिन्तयत्करालकालोयमुपागतोऽधुना । भवेद्दरिद्रोऽपि महाधनो महाधनो दरिद्रो विपरीतकालतः
ਤਦ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ— “ਹੁਣ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਫੇਰ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਵੀ ਮਹਾਧਨੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਧਨੀ ਵੀ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 24
जडो भवेत्स्फीतमतिर्महामतिर्जडो नृशंसो बहुमन्तु संस्तुतः । पराजयं याति रणे महाबला जयंति संग्राममुखे च दुर्बलाः
ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਧੀਕ ਮਤਿ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਮਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕਠੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
जयोऽजयो वा परमेश्वरेच्छया भवत्यनायासत एव देहिनाम् । न कालमुल्लंघ्य शशाक जीवितुं महेश्वरः पद्मजनी रमापतिः
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ—ਨਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਨਾ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦਾ ਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ।
Verse 26
उपेत्य संग्राममुखं पलायनं न साधुवीरा हृदयेऽनुमन्वते । परंतु युद्धे कथमेतया जयो विनाशितं मे सकलं बलं यथा
ਜੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਆ ਕੇ ਸਾਧੂ ਵੀਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹੀ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਬਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ?
Verse 27
इयं हि नूनं सुरकर्म साधितुं समागता दैत्यबलं च बाधितुम् । पुराणमूर्तिः प्रकृतिः परा शिवा न लौकिकीयं वनिता कदापि वा
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ-ਮੂਰਤੀ—ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਪਰਾ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਲੌਕਿਕ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ।
Verse 28
वधोऽपि नारीविहितोऽयशस्करः प्रगीयते युद्धरसं लिलिक्षुभिः । तथाप्यकृत्वा समरं कथं मुखं प्रदर्शयामोऽसुरराजसन्निधौ
ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਧ ਵੀ ਅਪਯਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਯੁੱਧ-ਰਸ ਦੇ ਰਸੀਏ ਇਉਂ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੜਾਈ ਹੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੁਰਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੂੰਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਖਾਵਾਂਗੇ?
Verse 29
विचारयित्वेति महारथो रथं महान्तमध्यास्य नियन्तृचोदितम् । ययौ द्रुतं यत्र महेश्वरांगना सुरांगनाप्रार्थितयौवनोद्गमा
ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਦੀਪਤੀ ਲਈ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।
Verse 30
अवोचदेनां स महेशि किं भवेदेभिर्हतैर्वेतनजीविभिर्भटैः । तवास्ति कांक्षा यदि योद्धुमावयोस्तदा रणः स्याद्धृतयुद्धसत्पटैः
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹੇਸ਼ੀ, ਵੇਤਨ ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਟਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧ੍ਰਿਤ-ਯੁੱਧਵ੍ਰਤੀ ਸੱਚੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਣ ਹੋਵੇ।
Verse 31
उवाच कालीं प्रति कौशिकी तदा समीक्ष्यतामेष दुराग्रहोऽनयोः । करोति कालो विपदागमे मतिं विभिन्नवृत्तिं सदसत्प्रवर्तकः
ਤਦ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੇ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਰਾਗ੍ਰਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖੀ ਜਾਵੇ। ਵਿਪਤਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ततो निशुंभोऽभिजघान चण्डिकां शरैस्सहस्रैश्च तथैव कालिकाम् । बिभेद बाणानसुरप्रचोदितान्सहस्रखण्डं स्वशरोत्करैः शिवा
ਫਿਰ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਡਿਕਾ ਤੇ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਿਕਾ ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸ਼ਿਵਾ-ਸਰੂਪਣੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਢਾਰ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਉਹ ਬਾਣ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 33
ततः समुत्थाय कृपाणमुज्ज्वलं स चर्म्म कण्ठीरवमूर्ध्न्यताडयत् । बिभेद तं चापि महासिनाम्बिका यथा कुठारेण तरुं तरुश्छिदः
ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਨਾਲ ਸਿੰਹ-ਚਰਮ ਦੀ ਢਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਖੜਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜਹਾਰਾ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
स भिन्नखड्गो निचखान मार्गणं पराम्बिका वक्षसि सोऽपि चिच्छिदे । पुनस्त्रिशूलं हृदयेऽक्षिपत्तदप्यचूर्ण यन्मुष्टिनिपातनेन सा
ਤਲਵਾਰ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਾਮਬਾ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸੁੱਟਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
ततोऽट्टहासं जगदम्बिका करोद्वितत्रसुस्तेन सुरारयोऽखिलाः । जयेति शब्दं जगदुस्तदा सुरा यदाम्बिकोवाच रणे स्थिरो भव
ਤਦ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਨੇ ਅੱਟਹਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਡਰ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ 'ਜੈ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹੋ।"
Verse 36
ततोम्बिका भीमभुजंगमोपमैस्सुरद्विषां शोणितचूषणोचितैः । निशुम्भमात्मीयशिलीमुखै श्शितैर्निहत्य भूमीमनयद्विषोक्षितैः
ਫਿਰ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
निपातितेऽमानबलेऽसुरप्रभुः कनीयसि भ्रातरि रोषपूरितः । रथस्थितो बाहुभिरष्ट भिर्वृतो जगाम यत्र प्रमदा महेशितुः
ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਸੁਰ ਰਾਜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਠ ਬਾਹਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ।
Verse 38
अवादयच्छंखमरिन्दमं तदा धनुस्स्वनं चापि चकार दुःसहम् । ननाद सिंहोऽपि सटां विधूनयन्बभूव नादत्रयनादितन्नभः
ਤਦੋਂ ਵੈਰੀ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਅਸਹਿ ਟੰਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਜਟਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਗੱਜਿਆ; ਉਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨਾਦ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 40
दैत्यराजो महतीं ज्वलच्छिखां मुमोच शक्तिं निहता च सोल्कया । बिभेद शुंभप्रहिताञ्छराच्छिवा शिवेरितान्सोपि सहस्रधा शरान्
ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਟੀ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਗਦਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਹਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਸ਼ੁੰਭ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
त्रिशूलमुत्क्षिप्य जघान चण्डिका महासुरं तं स पपात मूर्च्छितः । विभिन्नपक्षो हरिणा यथा नगः प्रकंपयन् द्यां वसुधां स वारिधिम्
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾ-ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਖ ਟੁੱਟਿਆ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਢਹਿ ਪਿਆ।
Verse 42
ततो मृषित्वा त्रिशिखोद्भवां व्यथां विधाय बाहूनयुतं महाबलः । स कालिकां सिंहयुतां महेश्वरीं जघान चक्रैरमरक्षयंकरैः
ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੀਆਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ-ਵਾਹਿਨੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਕਾਲਿਕਾ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਚੱਕਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 43
तदस्तचक्राणि विभिद्य लीलया त्रिशूलमुद्गूर्य्य जघान सासुरम् । शिवा जगत्पावनपाणिपङ्कजादुपात्तमृत्यू परमं पदं गतौ
ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਬਾਣਾਂ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 44
हते तस्मिन्महावीर्य्ये निशुंभे भीमविक्रमे । शुंभे च सकला दैत्या विविशुर्बलिसद्मनि
ਉਸ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨਿਸੁੰਭ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ੁੰਭ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਬਲੀ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ (ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ)।
Verse 45
भक्षिता अपरे कालीसिंहाद्यैरमरद्विषः । पलायितास्तथान्ये च दशदिक्षु भयाकुलाः
ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਹੋਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 46
बभूवुर्मार्गवाहिन्यस्सरितः स्वच्छपाथसः । ववुर्वाताः सुखस्पर्शा निर्मलत्वं ययौ नभः
ਨਦੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਸੁਖਦ ਛੋਹ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 47
पुनर्यागः समारेभे देवैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा । सुखिनश्चाभवन्सर्वे महेन्द्राद्या दिवौकसः
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 48
पवित्रं परमं पुण्यमुमायाश्चरितं प्रभो । दैत्यराजवधोपेतं श्रद्धया यः समभ्य सेत्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਮਾ ਦੇ ਇਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ, ਦੈਂਤਰਾਜ ਦੇ ਵਧ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
स भुक्त्वेहाखिलान्भोगांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् । परत्रोमालयं गच्छेन्महामायाप्रसादतः
ਉਹ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ—ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
ऋषिरुवाच । एवन्देवी समुत्पन्ना शुंभासुरनिबर्हिणी । प्रोक्ता सरस्वती साक्षादुमांशाविर्भवा नृप
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਸ਼ੁੰਭ ਅਸੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਉਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰਸਵਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It presents the immediate aftermath of Devī’s slaying of Dhūmrākṣa, Caṇḍa-Muṇḍa, and Raktabīja: Śumbha (with Niśumbha) responds by summoning and deploying massive asura forces, setting the stage for the next phase of the Devī–asura conflict.
The war-instruments and the spreading darkness function as symbolic diagnostics: adharma, when threatened, amplifies noise, speed, and scale, attempting to eclipse the ‘sun’ of clarity (viveka). The obscured solar chariot signifies a temporary dominance of tamas and confusion before divine reassertion of order.
The chapter foregrounds Devī (Gaurī/Umā) in her role as the victorious divine combatant—primarily through reported deeds rather than a new named form—while the narrative emphasis remains on the asuric mobilization provoked by her earlier manifestations and victories.