सृष्टिवर्णनम् (Cosmogony and the Roles of the Trimūrti)

Verse 1

शौनक उवाच । श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् । सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆਨ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੇਯ ਦਾ ਉਹ ਸੰਵਾਦ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 2

अतोहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः । समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।

Verse 3

सूत उवाच । मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣੋ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਕਥਾ ਅਦਭੁਤ, ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 4

यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

ਜੋ ਇਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੁਣੇ—ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः

ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵੇਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 6

स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् । तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

Verse 7

यस्मादकल्पयत्कल्पान्तमग्राश्शुचयो यतः । भवंति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਉਸ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਗੇਵਾਨ ਜਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्

ਉਸ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹੈ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਅਤਿਉੱਤਮ ਸਰਗ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 9

ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः । तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਰਗ-ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 10

सोऽपि स्वयंभूर्भगवान्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्

ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੀਰਯ-ਤੇਜ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

‘ਆਪ’ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਯਨ (ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ) ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

हिरण्यवर्णमभवत्तदंडमुदकेशयम् । तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः

ਉਹ ਅੰਡ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਜਨਮੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਵਯੰਭੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 13

हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । तदंडमकरोद्द्वैधं दिवं भूमि च निर्ममे

ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਸ ਮਹਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਵੱਸ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ ਬਣਾਈ।

Verse 14

अधोऽथोर्द्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश । तयोश्शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਟਿਕਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰਚਿਆ।

Verse 15

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दिवि । तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਾਨੋ ਦਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਸ ਵੇਲੇ (ਯੋਗੀ) ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਰਤੀ-ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

Verse 16

मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम । वसिष्ठं तु महतेजास्सोऽसृजत्सप्त मानसान्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੱਤ ਮਾਨਸ-ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀ—ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਰਚੇ।

Verse 17

सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान्क्रोधसमुद्भवान्

ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।

Verse 18

सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् । सप्त चैते प्रजायंते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः

ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਪੂਰਵਜ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ; ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ।

Verse 19

अतस्सनत्कुमारस्तु तेजस्संक्षिप्य तिष्ठति । तेषां सप्तमहावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः

ਇਸ ਲਈ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਉਪਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । विद्युतोऽशनि मेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

ਤਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਜਲੀ, ਅਸ਼ਨੀ (ਵਜ੍ਰ), ਬੱਦਲ, ਲਾਲੀਮਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਮੇਘ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਯਜ್ಞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਇਹ ਵੇਦਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਏ।

Verse 22

पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम । मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्

ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪਿਤਰ; ਪ੍ਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਘਨ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਅਸੁਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।

Verse 23

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 24

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्द्धन्त यदा तदा । द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਏ।

Verse 25

ससृजेऽथ प्रजास्सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः । विराजमसृजद्विष्णुस्स सृष्टः पुरुषो विराट्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 26

द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च । स वैराजः प्रजास्सर्वास्ससर्ज पुरुषः प्रभुः

ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮਨੂ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਾਲ (ਮਨਵੰਤਰ) ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਰਾਜ ਪ੍ਰਭੂ-ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 27

नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸਰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਯੋਨਿਜ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਰਘਾਯੂ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਧੰਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨਵਾਨ ਬਣਿਆ।

Verse 28

इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਦਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामादिसर्गवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿਸਰਗ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।