Kāla-vañcana (Overcoming/Outwitting Time) and the Pañcabhūta Basis of the Body
ਇਸ 26ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਮਾ–ਸ਼ੰਕਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਾਲ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ‘ਕਾਲ-ਵੰਚਨ’ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣਾ। ਉਮਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੱਤਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੀ ਨਿਕਟਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣ। ਸ਼ੰਕਰ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਹ ਪੰਚਭੌਤਿਕ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਨਿਤਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਭੂਤ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਥਿਰਭਾਵ, ਤਪ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਬਲ ਨਾਲ ਸਮਰਥਿਤ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਘੰਟੀ, ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਨਾਦ–ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਦ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः । कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਲ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਯੋਗੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛਲ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु । यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
ਕਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵੇਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੀ ਨਾ ਟਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਛਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 3
तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि । योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे । समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ, ਸੁਣ। ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 5
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪੰਚਭੌਤਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 6
आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः । आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे । तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਥਿਰਤਾ ਤਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ (ਮਿਲਾਪ) ਦੀ ਹੈ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 8
ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि । ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
ਉੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਤਪ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 9
देव्युवाच । खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः । दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਨਾਥ ਉਹ ਘੋਰ, ਕਰਾਲ ਕਾਲ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਪਰ ਉਹ ਕਾਲ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 10
त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति । दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇਗਾ।” ਪਰ ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 11
तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे । त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
“ਹੇ ਕਾਲ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਕੀ ਵਧ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਤੂੰ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਤਮ-ਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
Verse 12
शंकर उवाच । न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च । ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਧਿਆਨ-ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਯਕਸ਼-ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾ ਨਾਗ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः । शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਰੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਸੱਚ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ; ਯੋਗੀ ਸਾਰੇ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ‘ਮਕਰ-ਮੁਖ’ (ਸਰਵਭੱਖੀ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 14
शङ्कर उवाच । पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः । उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते । तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 16
पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् । धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਤੱਤ ਵੱਲ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च । शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਗੁਣ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਹੈ।
Verse 18
शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः । विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ—ਜਦੋਂ ਹਰ ਭੂਤ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਗੁਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਭੂਤ ਢਹਿ ਕੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते । एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
ਤਦ ਉਹ ਭੂਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ ਜਾਣ।
Verse 20
तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः । चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 22
शङ्कर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 23
श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते । अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਇਹ ਦਾਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਭਕਤੀਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 24
सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् । दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸੁਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਬਿਨਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਜੀਵ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 25
तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् । तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
ਤর্জਨੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦਬਾਉਣ ਤੇ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਚੁਭਦੀ ਧੁਨ ਵਰਗੀ ਇਕ ਨਾਦ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਅੰਤਰਮੁਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ—ਉਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲ-ਵੰਚਨ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् । जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਸੁਖਮ ‘ਆਕਾਰ’ ਨੂੰ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਣਾ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् । ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
ਉਸ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਭੂਸੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः । घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਹੀ ਮੰਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् । अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
ਇਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—ਜੋ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਾਹ੍ਯ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 33
मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः । शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਫੰਦੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਉਹ ਪਾਪੀ, ਕੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 34
तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते । विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜਨਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः । सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ ਰੂਪੀ ਮਹਾਂ ਵਿਘਨ-ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् । मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬੁੱਢਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵੇ ਉਤਨਾ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ, ਆਰੋਗਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने । न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
ਜੇ ਬੁੱਢੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੀ ਪੱਕੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗੀ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਰਮ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਓੰਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ—ਨਾ ਬੀਜ ਅੱਖਰ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਖਰ।
Verse 38
अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् । ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
ਹੇ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਿਏ, ਸੁਧੀ ਜਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਨਾਹਤ ਨਾਦ, ਅਨੁੱਚਾਰਯ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ।
Verse 39
तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः । तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨਾਦ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 40
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
ਸੱਤਵਾਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ ਨਿਨਾਦ ਉਠਿਆ, ਅੱਠਵਾਂ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨੀ, ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਗਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 41
नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् । ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते
ਨੌਂ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ‘ਤੁੰ’ਕਾਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨ ਪਾਪ ਨਾਲ।
Verse 42
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके । म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ, ਧੁਨੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ—ਤਦ ਉਹ ਮਰਨਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅਡੋਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
Verse 44
तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः । स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः । प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् । सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ‘ਘੋਸ਼’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਨਾਦ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਵਸ਼੍ਯ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 45
द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् । विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
ਦੂਜਾ: ਇਹ ਕਾਂਸੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੇ ਨਿਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਠੰਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼-ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 46
तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् । विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
ਤੀਜਾ, ਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੰਗ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼-ਉੱਚਾਟਨ ਅਤੇ ਮਾਰਣ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 47
घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः । आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
ਚੌਥੀ ਧੁਨੀ ਵਜੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਘੰਟੀ-ਨਾਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ॥
Verse 48
यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि । यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੀ ਮਹਾਸਿੱਧੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 49
वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा । तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੁਰ ਵਰਗਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੰਤਰ-ਨਾਦ ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨਾਦ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते । दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਨਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੰਦੁਭੀ (ਨਗਾਰੇ) ਦੇ ਨਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते । योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਘ-ਨਾਦ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵਿਪੱਤੀ ਦਾ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 52
यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् । किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ, ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ‘ਤੁੰ’—ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਅੱਖਰ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਅਸਾਧ ਹੈ? ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ । न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Verse 54
एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् । नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨੀ! ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮਸਰੂਪ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਨੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
The chapter argues that while kāla is universally proximate to all beings and cannot be avoided at the level of embodied existence, the yogin ‘outwits’ time by shifting identity from the perishable pañcabhūta-composite to realized knowledge and steadiness grounded in tattva.
Ākāśa functions as the subtlest element marking pervasion and the field of dissolution/re-emergence; sound-signs (ghaṇṭā, vīṇā, etc.) cue the nāda–ākāśa relationship, suggesting inner resonance as a contemplative support for stabilizing awareness beyond temporal flux.
Rather than a distinct iconographic avatāra, the chapter foregrounds Śiva as Śaṅkara the teacher of tattva and yoga, and Devī as the philosophical interrogator (Umā) whose questioning frames the doctrine of time, embodiment, and liberation.