Kālajñāna (Knowledge of Time) and Mṛtyu-cihna (Signs of Death): Śiva’s Instruction to Umā

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने । स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਉ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् । श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 3

पार्वत्युवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् । यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ—ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਰੀਤ ਨਾਲ।

Verse 4

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो । मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੀ ਹੈ?

Verse 5

तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा । इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः

“ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨਾਥ—ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये । येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते

ਈਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਸ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ । स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा

ਦਿਨ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨਾ, ਰੁੱਤ, ਅਯਨ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि । लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना

ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਤੱਤ ਤੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੱਤ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਉਮਾ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 9

अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

ਪ੍ਰਿਏ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਚਾਨਕ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰੰਗਤ ਚੌਫੇਰੇ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 10

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

ਪ੍ਰਿਏ, ਜਦੋਂ ਚਿਹਰੇ, ਕੰਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਕਾਰਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 11

रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः

ਹੇ ਭਦ੍ਰ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਰੌਰਵ ਨਾਲ ਭਰੀ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਮਝਣ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 12

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति । कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਕਾਰਨ ਉਮੀਦ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਿਏ! ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਬਦਾ ਰਹੇ, ਤਦ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਏ—ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 14

उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 15

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् । वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः

ਜਿਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਪੱਖ (ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ) ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਯੁ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि । षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्

ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ! ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਮੋਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜ (ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਢਿੱਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਸਣ, ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 17

अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि । न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ! ਜੇ ਦਰਪਣ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਘਿਉ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਕੇਵਲ ਵਿਗੜਿਆ ਤੇ ਛਣਭੰਗੂਰ ਰੂਪ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 18

षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता । अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते

ਜੋ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ) ਆਯੁ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् । अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਹੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 20

आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति । बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्

ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਮੈਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੁਣ ਸੁਣ।

Verse 21

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् । दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿੱਕੀ ਲਾਲੀ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸੇ, ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ—ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਪਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् । अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति

ਜੋ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖੇ—ਜੋ ਚੰਦਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਾ ਦਿੱਸਣ—ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੋਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् । उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्

ਜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਨਾ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 24

रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् । वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः

ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਸੇ, ਜਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਉਲਕਾ ਡਿੱਗਦੀ ਵੇਖੀਏ, ਅਤੇ ਗਿਦੜ੍ਹ ਤੇ ਕਾਂ ਘੇਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਆਯੁ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 25

ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे । षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੈ।

Verse 26

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च । दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्

ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਹੂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् । मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः

ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨੀਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਘੇਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਜਾਣੋ—ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।

Verse 28

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति । शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः

ਜੇ ਗਿਦੜ, ਕਾਂ ਜਾਂ ਕਬੂਤਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਮਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 29

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः । मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਭੇਦ (ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਕਹੇ ਗਏ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 30

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते । वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 31

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि । शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ, ਯਥਾ-ਕਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 32

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् । गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्

ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਅਲਕਤਕ (ਲਾਖ-ਰੰਗ) ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਰਗੜੇ; ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੇ।

Verse 33

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये । पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 34

प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः । संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः

ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਹੱਥ ‘ਸੰਪੁਟ’ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹੇ।

Verse 35

स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् । निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः

ਨਵਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਤੱਕ ਸਿਮਰੇ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖੇ।

Verse 36

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा । तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये

ਉਸ ਪਰਵ (ਸੰਧਿ) ਉੱਤੇ ਭੌਰੇ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ।

Verse 37

अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् । गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये

ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਾਲ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਕਰ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸੁਣ।

Verse 38

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः । क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्

ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਆਤਮ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਖ਼ਣ, ਤ੍ਰੁਟੀ, ਲਵ, ਨਿਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 39

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् । अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च

(ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਮੁਹੂਰਤ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ, ਪੱਖ, ਮਾਸ, ਰਿਤੁ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬਦ, ਯੁਗ, ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਹਾਕਲਪ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 40

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः । वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਕਾਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਥ ਵਿੱਚ ਵਾਮ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਮੱਧ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 41

दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि । वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव

ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪੱਚੀਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਮਾਚਾਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਤੇ ਜੋ ਨਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि । वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਭੂਤ-ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੰਕੇਤ, ਧਵਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਵਾਮ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਨਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ।

Verse 43

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि । प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः

ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः । वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः

ਜਦੋਂ ਇੜਾ ਆਦਿ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ‘ਭੂਤ-ਸੰਖਿਆ’ ਦੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति । पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्

ਦਸ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ।

Verse 46

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा । पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका

ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮੰਨ ਕੇ ਗਿਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਮ-ਨਾਡਿਕਾ ਪੱਚੀ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः । षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्

ਤਦ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ—ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ—ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕਹੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ ਛੱਬੀ ਦਿਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

Verse 48

सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा । मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे

ਸਤਾਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਢੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਮਗੋਚਰ (ਖੱਬੀ ਗਤੀ) ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਅਵਧੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः । सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः

ਇਹ ਮਾਪ ਵਾਮ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵ੍ਯ (ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਹੋਰ (ਵਾਮ) ਪੱਖ ਦੇ ਦਿਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਹਨ।

Verse 50

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः । तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਪ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 51

षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि । एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्

ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਵਾਮ-ਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति । मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु

ਜਦੋਂ ਇਹ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਸਮਝੋ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਦਿਨ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 53

प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः । सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः

ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति । चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः

‘ਅਸ਼ਟਘਸ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ (ਹਰ ਇੱਕ) ਚੌਵੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् । मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਧਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਧਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् । अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते

ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਸੇ ਪੂਰਵ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚਕਾਰਲੇ (ਅਧਿਕ) ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਕਹੀ ਤੇ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि

ਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਕ੍ਰਮ) ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ (ਇਹ ਮਾਪ) ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 58

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्

ਦੁਆਦਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਇਕਾਈਆਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि । सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः

ਜਦੋਂ ਨਾਡੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮਾਸ (ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ।

Verse 60

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः । प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਖੱਬੀ ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ ਵਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਦਿਨ (ਬਾਕੀ) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः । चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः

ਉਸ ਲਈ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਮਾਤਰ ਚੌਵੀ ਦਿਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 62

पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः

ਪੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚੌਵੀ ਦਿਨ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਵੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः

ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਚੌਵੀ ਦਿਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ।

Verse 64

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् । अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि

ਹੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ! ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਆਯੁ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 65

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः । जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜਦੋਂ ਵਾਮਾਚਾਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਮਿਆਦ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ‘ਘਸਰਾ’ ਦਿਨ ਬਾਰਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय । प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣੋ ਕਿ ਚੱਕਰ ਚੌਵੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਹ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੇਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹੈ।

Verse 67

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे । चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति

ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਦਿਨ। ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः । अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः

ਇੱਥੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਉਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਵੀ—ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ—ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 69

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् । अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति

ਵਾਮਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਦੱਖਿਣਾਚਾਰ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਅਠਾਈ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते । त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते

ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੇ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् । दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਤੀ (ਇਕਾਈਆਂ) ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 72

द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः । तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः

ਜਦੋਂ ਰਵੀ ਬੱਤੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਦੋ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 73

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते । एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੁਖ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 74

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति । चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्

ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਯੁ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਚਕ੍ਰ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 75

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः । लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਾਲ-ਚਕ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?